فارابي فەنومەنى

الايدا ءىلىمنىڭ ىلگەرىلەۋىندە ادامزاتتىڭ عاسىرلار بويى قالىپتاسقان تانىم-تاجىريبەسى جاتىر. اسىرەسە، ورتالىق ازيا حالىقتارىنىڭ وركەندەۋىندە ءال-فارابيدىڭ ورنى ەرەكشە ەكەنى انىق.

ويشىل مۇراسى ءبىلىمدى جەكە ادامنىڭ عانا ەمەس، تۇتاس قوعامنىڭ دامۋىنىڭ نەگىزگى تەتىگى رەتىندە قاراستىرۋىمەن دە قۇندى. ءال-فارابي ءبىلىم، تاربيە، پاراسات پەن ادامگەرشىلىكتى كەمەل قوعام مەن ىزگى مەملەكەتتىڭ قالىپتاسۋىنىڭ تەمىرقازىعى رەتىندە قاراستىردى. ول «قايىرىمدى قالا تۇرعىندارىنىڭ كوزقاراستارى تۋرالى تراكتات» ەڭبەگىندە وزىنە دەيىنگى انتيكالىق ءداۋىر ويشىلدارىنىڭ يدەيالارىن دامىتىپ، ادىلەتتى قوعامنىڭ قالىپتاسۋىنداعى ادام ءرولى قانداي بولۋ كەرەك ەكەنىن ايقىنداپ بەردى. الەمنىڭ ەكىنشى ۇستازىنىڭ ۇستانىمدارى ءال-ءعازاليدىڭ «كەمەل ادامى»، ابايدىڭ «تولىق ادامى» مەن نيتسشەنىڭ «اسقاق ادامىمەن» ۇندەس بولۋىمەن دە ومىرشەڭدىگىن ساقتاپ كەلەدى. ونىڭ فيلوسوفيالىق ەڭبەكتەرىنە ارقاۋ بولعان بۇل يدەيالار قازىرگى قوعام ءۇشىن دە وزەكتىلىگىن ساقتاپ وتىر.

ءال-فارابيدىڭ عىلىمعا قوسقان ۇلەسىنىڭ تاعى ءبىر ەرەكشەلىگى -ءبىلىم سالالارىن ءبىر-بىرىنەن بولەك قاراستىرماي، ولاردىڭ ءوزارا بايلانىسىن زەرتتەۋى. ول لوگيكانى عىلىمنىڭ نەگىزگى ارقاۋى رەتىندە قاراستىرىپ، العاش رەت ماتەماتيكا، مۋزىكا، جاراتىلىستانۋ جانە فيلوسوفيا ماسەلەلەرىن قاتار زەرتتەدى. ويشىل بۇل باعىتتا اريستوتەل ەڭبەكتەرىنە سۇيەنىپ قانا قويماي، ارتىنا ۇشان-تەڭىز مۇرا قالدىردى. فارابي تانۋشى عالىم جاقىپبەك التايەۆتىڭ دەرەگىنشە، عالىمنىڭ ءوزى جازعان تراكتاتتارىنىڭ سانى 200 گە جۋىقتايدى.

«كەيبىر عالىمدار ءال-فارابيدى پلاتون مەن اريستوتەل ەڭبەكتەرىن اۋدارعانىنا قاراپ، «تۇسىندىرمەلەر» عانا جازدى دەپ ەسەپتەيدى. بۇل جاڭساق پىكىر. فارابي ءوز اتىنان 200 گە جۋىق تراكتات جازعان. ءبىراق ونىڭ كوبىسى بىزگە دەيىن جەتپەگەن. ماسەلەن، پوەزيا، مەديتسينا جايلى مۇرالارى ساقتالماعان. ءال-فارابي شىعىس پەن باتىستى بايلانىستىرعان التىن كوپىرگە اينالدى. لوگيكا سالاسىندا ءال-فارابيدى اريستوتەلدەن دە جوعارى قوياتىن عالىمدار دا بار»، دەيدى ول.

بۇگىندە جاھان جاساندى ينتەللەكت داۋىرىنە قادام باسىپ كەلەدى. الەۋمەتتىك پسيحولوگياداعى الەمدىك تاجىريبەگە سۇيەنسەك، كەز كەلگەن قوعامدىق قۇرىلىم اۋىسقان تۇستا قۇندىلىقتار دا ترانسفورماتسيالانادى. ءال-فارابيدىڭ تۇلعاسىن بۇگىنگى ۇرپاق ءۇشىن ماڭىزدى ەتەتىن تاعى ءبىر قىرى - ونىڭ بىلىمگە دەگەن كوزقاراسى. عالىم سول ءداۋىردىڭ وزىندە-اق ءىلىمدى تەك اقپارات كوزى عانا ەمەس، ادامنىڭ ويلاۋ قابىلەتىن جەتىلدىرەتىن، قوعامدى ىزگىلىككە باستايتىن كۇش رەتىندە باعالادى. تاريحشى، فيلولوگيا عىلىمدارىنىڭ كانديداتى جولتاي جۇمات-ءالماش ۇلىنىڭ ايتۋىنشا، عۇلاما العاشقىلاردىڭ ءبىرى بولىپ ينتەللەكت تاقىرىبىن زەرتتەۋلەرىنە ارقاۋ ەتكەن.

«جالپى فارابي-عۇلاما ادام مۇمكىندىگى مەن ورەسى حاقىندا بىرنەشە تراكتاتتار تۋدىرىپ، ونى سول زامانداردا زيالىلار نازارىنا ۇسىنعان. ورتاعاسىرلىق ويشىل بۇنى وتە جاقسى تۇسىنگەن جانە ءوزىنىڭ تراكتاتتارىندا مەيلىنشە تەرەڭدەتە جازعان. اسىرەسە، «اقىل مەن عىلىم تۋرالى»، «ادامداردىڭ تانىپ- بىلۋگە ۇمتىلۋى»، «ينتەللەكت ءسوزىنىڭ ءمانى تۋرالى»، «ءدىن تۋرالى»، «جان تۋرالى» ەڭبەكتەرىندە ادام ينتەللەكت ارقىلى «قورشاعان ورتانىڭ زاڭدىلىقتارىن مەڭگەرۋگە جانە باعالاۋعا قابىلەتتى» بولا الاتىنىن اتاپ كورسەتەدى»، دەيدى عالىم.

بۇگىندە ءال-فارابيدىڭ مۇراسى قازاقستاندا عانا ەمەس، الەمنىڭ ءتۇرلى عىلىمي ورتالىقتارىندا زەرتتەلىپ كەلەدى. مىڭ جىلدان استام ۋاقىت بۇرىن ءومىر سۇرگەن ويشىلدىڭ ەڭبەكتەرى ءالى كۇنگە دەيىن تالقىلانىپ كەلە جاتقانى ونىڭ يدەيالارىنىڭ ومىرشەڭدىگىن اڭعارتادى. ءال-فارابي ەسىمىنىڭ ءبىلىم مەن عىلىمنىڭ سيمۆولىنا اينالۋى دا وسىدان بولسا كەرەك.

نۇربولات امانبەك

egemen.kz