ۋاقىتتى كەرى اينالدىرۋعا بولا ما؟ - فيزيكتەر جاڭا تۇجىرىم ۇسىندى

ال بولاشاققا «ساياحاتتاۋ» فيزيكا زاڭدارىنا قايشى كەلمەيدى، دەپ حابارلايدى turkystan.kz euronews-كە سىلتەمە جاساپ.

جينان ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ زەرتتەۋشىسى حۋنشەن چجان ۋاقىت پەن كەڭىستىكتىڭ قۇرىلىمىن ماتەماتيكالىق تۇرعىدان تالداپ، وتكەنگە ورالۋ مۇمكىندىگىن قاراستىرعان. ول كوپتەگەن تەوريالىق عالامدا ۋاقىت تەك ءبىر باعىتتا قوزعالا الاتىنىن كورسەتەتىن تۇجىرىم ۇسىندى.

عالىمنىڭ زەرتتەۋى ەينشتەيننىڭ سالىستىرمالىلىق تەورياسىنا نەگىزدەلگەن. بۇل تەورياعا سايكەس، ۋاقىت پەن كەڭىستىك ءبىر-بىرىمەن تىعىز بايلانىستى جانە ولاردىڭ قاسيەتتەرى تارتىلىس كۇشى مەن قوزعالىس جىلدامدىعىنا قاراي وزگەرۋى مۇمكىن.

چجاننىڭ تۇسىندىرۋىنشە، بەلگىلى ءبىر جاعدايلاردا ۋاقىتتىڭ قوزعالىسىن تەك جوعارى كوتەرىلۋگە بولاتىن باسپالداققا ۇقساتۋعا بولادى. ادام باسپالداقپەن قانشا كوتەرىلسە دە، باستاپقى باسقىشىنا قايتا ورالا المايدى. ۋاقىت تا ءدال وسىلاي تەك العا جىلجيدى.

الايدا عالىم وتكەنگە ساياحاتتاۋ مۇمكىندىگىن تولىق جوققا شىعارمايدى. ونىڭ ايتۋىنشا، تەوريالىق تۇرعىدان مۇنداي ساپارعا جول اشۋى مۇمكىن ەكى ەرەكشە جاعداي بار.

ءبىرىنشىسى - اينالمالى قارا قۇردىمداردىڭ ماڭىنداعى كەڭىستىك پەن ۋاقىتتىڭ قاتتى بۇرمالانۋى. ەينشتەين تەورياسىنا سايكەس، اسا ۇلكەن ماسساسى بار اينالمالى دەنەلەر اينالاسىنداعى كەڭىستىك پەن ۋاقىتقا اسەر ەتەدى. كەيبىر ماتەماتيكالىق مودەلدەردە بۇل قۇبىلىس ۋاقىتتىڭ تۇيىق شەڭبەر بويىمەن قوزعالۋىنا مۇمكىندىك بەرۋى مۇمكىن.

ەكىنشى جاعداي عالامنىڭ كەڭىستىك-ۋاقىت قۇرىلىمىمەن بايلانىستى. ەگەر ونىڭ گەومەتريالىق قۇرىلىسى ەرەكشە بولسا، ادام ءبىر باعىتتا ۇزدىكسىز قوزعالىپ وتىرىپ، تەوريالىق تۇرعىدان باستاپقى ۋاقىت نۇكتەسىنە قايتا ورالۋى ىقتيمال.

دەگەنمەن بۇل مۇمكىندىكتەر ازىرگە ماتەماتيكالىق مودەلدەردە عانا قاراستىرىلعان. ولاردىڭ شىنايى عالامدا جۇزەگە اسا الاتىنى دالەلدەنبەگەن.

ال بولاشاققا ساياحاتتاۋ ماسەلەسى باسقاشا. ەينشتەيننىڭ سالىستىرمالىلىق تەورياسى وتە جوعارى جىلدامدىقپەن قوزعالعان نەمەسە كۇشتى تارتىلىس ورىسىندە بولعان ادامنىڭ ۋاقىتى وزگەلەرمەن سالىستىرعاندا باياۋىراق وتەتىنىن كورسەتەدى.

ماسەلەن، حالىقارالىق عارىش ستانتسياسىنداعى عارىشكەرلەر جەردەگى ادامدارعا قاراعاندا ۋاقىتتىڭ ءوتۋىن ءسال وزگەشە سەزىنەدى. بۇل ايىرماشىلىق وتە از بولعانىمەن، ارنايى قۇرالدار ارقىلى ولشەنەدى. ياعني ادام ءۇشىن ۋاقىت باياۋىراق ءوتىپ، ول وزگەلەردىڭ بولاشاعىنا قاراي جىلجي الادى.

عالىمدار مۇنداي قۇبىلىستى ۋاقىتتىڭ سالىستىرمالى باياۋلاۋى دەپ اتايدى. ونىڭ بار ەكەنى تاجىريبە جۇزىندە دالەلدەنگەن.

الايدا بۇل عىلىمي-فانتاستيكالىق فيلمدەردەگىدەي ۋاقىت ماشيناسىن جاساپ، قالاعان جىلعا بىردەن بارۋعا بولادى دەگەن ءسوز ەمەس.

حۋنشەن چجاننىڭ زەرتتەۋى 2026-جىلعى قازاندا arXiv عىلىمي پلاتفورماسىندا جاريالانعان. ازىرگە ول تاۋەلسىز عىلىمي ساراپتامادان وتپەگەن.

زەرتتەۋشىنىڭ ايتۋىنشا، ونىڭ جۇمىسى وتكەنگە ساياحاتتاۋ قانداي جاعدايلاردا مۇمكىن بولمايتىنىن انىقتاۋعا كومەكتەسەدى. ال تابيعات زاڭدارى ۋاقىتتىڭ كەرى جۇرۋىنە شىنىمەن مۇمكىندىك بەرە مە دەگەن سۇراق ءالى اشىق كۇيىندە قالىپ وتىر.