اقشا ساناۋدىڭ كونە ءتاسىلى: اباكۋس ءالى قولدانىستا

بۇگىندە كۇردەلى ەسەپتەردى سيفرلىق تەحنولوگيالار اتقارعانىمەن، بىرنەشە مىڭجىلدىق تاريحى بار اباكۋستى ءالى دە قولدانىپ جۇرگەندەر بار.

اقشا ساناۋ ادامزاتتىڭ كۇندەلىكتى تىرشىلىگىمەن بىرگە دامىدى. ساۋدا-ساتتىق وركەندەپ، تاۋار اينالىمى ارتقان سايىن ەسەپ جۇرگىزۋدىڭ دە جاڭا تاسىلدەرى پايدا بولدى. ءبىر كەزدەرى ساۋساقپەن، تاسپەن، اعاش تاياقشامەن ەسەپتەگەن ادامدار كەيىن ارنايى ساناق قۇرالدارىن پايدالانا باستادى. سولاردىڭ ءبىرى - اباكۋس. سىرعىمالى مونشاقتارى بار بۇل تاقتا شامامەن 4 مىڭ جىل بۇرىن پايدا بولعان دەپ ەسەپتەلەدى.

شوتتان كالكۋلياتورعا دەيىن

1993-جىلعى 15-قاراشادا قازاقستاننىڭ ۇلتتىق ۆاليۋتاسى - تەڭگە اينالىمعا ەنگىزىلدى. بۇل ەلدىڭ ەكونوميكالىق تاريحىنداعى ماڭىزدى كەزەڭنىڭ ءبىرى. وسى ارالىقتا اقشا اينالىمى عانا ەمەس، ونى ەسەپتەۋ، ساقتاۋ جانە اۋدارۋ تاسىلدەرى دە تۇبەگەيلى وزگەردى.

بۇگىندە ساۋدا ورىندارىندا كاسسالىق اپپاراتتار مەن ەلەكتروندى جۇيەلەر قولدانىلادى. بانكتىك قوسىمشالار ارقىلى بىرنەشە سەكۋندتا اقشا اۋدارىپ، تولەم جاساۋعا بولادى. ال كۇردەلى قارجىلىق وپەراتسيالاردى ارنايى باعدارلامالار مەن الگوريتمدەر وڭدەيدى. جاساندى ينتەللەكت تە ەسەپتەۋ مۇمكىندىكتەرىن كەڭەيتىپ كەلەدى.

دەگەنمەن تەحنولوگيانىڭ دامۋى ادامنىڭ ويشا ەسەپتەۋ داعدىسىنا دەگەن قاجەتتىلىكتى جويعان جوق. كەرىسىنشە، كەيبىر ءبىلىم بەرۋ باعىتتارىندا بالالاردى جىلدام ەسەپتەۋگە ۇيرەتۋ ءۇشىن كونە اباكۋس قايتا قولدانىلا باستادى.

بۇل قۇرالدىڭ قۇرىلىسى قاراپايىم. اعاش نەمەسە پلاستيك جاقتاۋعا بىرنەشە قاتار سىم تارتىلىپ، وعان سىرعىمالى مونشاقتار بەكىتىلەدى. ءار قاتار بەلگىلى ءبىر رازريادتى بىلدىرەدى. مونشاقتاردى ساۋساقپەن جىلجىتۋ ارقىلى قوسۋ، ازايتۋ، كوبەيتۋ جانە ءبولۋ امالدارىن ورىنداۋعا بولادى. ەسەپتىڭ جاۋابىن قۇرىلعىنىڭ ەكرانىنان ىزدەۋدىڭ قاجەتى جوق، ناتيجە كوز الدىڭدا قالىپتاسادى.

اباكۋستىڭ ەرەكشەلىگى دە وسىندا. بالا سانداردى جاتتاپ قانا قويماي، ولاردىڭ ءوزارا بايلانىسىن مونشاقتاردىڭ قوزعالىسى ارقىلى تۇسىنەدى. ۋاقىت وتە كەلە ەسەپتەۋ داعدىسى قالىپتاسىپ، وقۋشى اباكۋستى كوز الدىنا ەلەستەتۋ ارقىلى ويشا ەسەپ شىعارۋعا كوشەدى. بۇل ءتاسىل مەنتالدى اريفمەتيكا دەپ اتالادى.

مەنتالدى اريفمەتيكا: كونە ءادىستىڭ جاڭا مۇمكىندىگى

استاناداعى مەنتالدى اريفمەتيكا ساباقتارىندا اباكۋس بالالاردى جىلدام ەسەپتەۋگە ۇيرەتۋ ءۇشىن پايدالانىلادى. حالىقارالىق UCMAS مەنتالدى اريفمەتيكا اكادەمياسىنىڭ ۇستازى اسەم شادەنوۆا وسى باعىتتا جۇمىس ىستەيدى. ونىڭ ايتۋىنشا، اباكۋسپەن جاتتىعۋ بالانىڭ ساۋساق موتوريكاسىن دامىتىپ قانا قويماي، زەيىنىن شوعىرلاندىرۋىنا جانە ويلاۋ قابىلەتىن جەتىلدىرۋىنە ىقپال ەتەدى.

مۇعالىمنىڭ ءوزى دە بۇل ءادىستى مەڭگەرۋ ءۇشىن ارنايى ءبىلىم العان. ول مالايزيادا وقىپ، مەنتالدى اريفمەتيكانى وقىتۋ تاسىلدەرىن ۇيرەنگەن. اسەم شادەنوۆانىڭ ايتۋىنشا، قازاقستاندا بۇل باعىتتىڭ وقىتىلىپ كەلە جاتقانىنا شامامەن 15 جىل بولعان.

- ساۋساقتارىمەن ەسەپ شىعارعاندا ماسساج ارقىلى ساۋساقتارىن جىبىرلاتىپ، ۇساق موتوريكا ارقىلى مي ميشىقتارىنىڭ وڭ جاق، سول جاق ميشىق بولىكتەرىن دامىتادى. ول دەگەنىمىز بالا تەك قانا ەسەپكە عانا ەمەس، جىلدامدىققا، لوگيكالىق قابىلەتى، ويلاۋ قابىلەتى، كورۋ قابىلەتى، جىلدامدىعى داميتىن بولادى. بولاشاقتا ولاردان مىقتى قارجىگەر شىعادى،- دەيدى اسەم شادەنوۆا.

مەنتالدى اريفمەتيكا ساباقتارىندا بالالار الدىمەن اباكۋسپەن جۇمىس ىستەيدى. مونشاقتاردى جىلجىتىپ، ەسەپتەۋ امالدارىن ورىنداۋعا ماشىقتانادى. كەيىن وسى ارەكەتتى ويشا قايتالاۋعا كوشەدى. ياعني بالا ەسەپتەۋ قۇرالىن قولىنا ۇستاماي-اق، ونىڭ قۇرىلىمىن كوز الدىنا ەلەستەتىپ، سانداردى ويشا قوسا الادى.

مۇنداي جاتتىعۋلاردا جىلدامدىقپەن قاتار دالدىك تە ماڭىزدى. سەبەبى ەسەپتى تەز شىعارۋ ءۇشىن سانداردىڭ رەتىن، رازريادتاردىڭ ءمانىن جانە امالداردىڭ ورىندالۋ ءتارتىبىن جاقسى ءتۇسىنۋ قاجەت. سوندىقتان اباكۋس بالالارعا دايىن جاۋاپتى ۇسىناتىن قۇرال ەمەس، ءوز بەتىنشە ەسەپتەۋگە ۇيرەتەتىن ءادىس رەتىندە قولدانىلادى.

قىزىعى، بۇل ءتاسىل تەك قازاقستاندا عانا ەمەس، ءبىرقاتار ازيا ەلىندە دە ساقتالعان. ماسەلەن جاپونيا مەن قىتايدا بالالاردى جىلدام ەسەپتەۋگە ۇيرەتۋ كەزىندە اباكۋستى ءالى كۇنگە دەيىن پايدالانادى. كونە ساناق تاقتاسى زاماناۋي تەحنولوگيالارمەن قاتار قولدانىلىپ كەلەدى. بۇل ونىڭ تەك تاريحي جادىگەر ەمەس، ءبىلىم بەرۋ تاجىريبەسىندە دە ورنى بار قۇرال ەكەنىن كورسەتەدى.

«شوتىمدى ءالى تاستاعان جوقپىن»

اباكۋس بىرەۋلەر ءۇشىن بالالاردى ەسەپكە باۋلۋدىڭ قۇرالى بولسا، ەندى بىرەۋلەر ءۇشىن كۇندەلىكتى جۇمىستىڭ اجىراماس بولىگى. پاۆلودارلىق سوفيا رۇستەموۆانىڭ ساۋدا- سالاسىندا جۇرگەنىنە 50 جىلدان اسقان. زاماناۋي قۇرالدار جەتىپ ارتىلسا دا، كاسىپكەر ەكى دۇكەنىنىڭ ەسەپ- قيسابىن ءالى دە ەسكى شوتىمەن شىعارادى. ايتۋىنشا تارسىلداعان تاستار ەشقاشان جاڭىلماعان.

شوتپەن ەسەپتەۋدى وعان جەڭگەسى ۇيرەتكەن. ۋاقىت وتە كەلە بۇل ءتاسىل كۇندەلىكتى داعدىسىنا اينالىپ، كاسىپكەر ءۇشىن ۇيرەنشىكتى قۇرال بولىپ قالعان.

- ەكى دۇكەنىم بار، سولاردىڭ ەسەبىن ءبارىن ءوزىم سانايمىن، ايىنا ءبىر رەت. ەسەپ ءبارىن ساناپ، ەندى قازىرگى دامىعان كەزدە كالكۋلياتورلار بار. بۇلاردىڭ دا پايداسى بار. ءبىراق سوندا دا ءوزىمنىڭ شوتىمدى تاستامايمىن،- دەيدى سوفيا رۇستەموۆا.

كاسىپكەردىڭ تاجىريبەسى كونە قۇرالدىڭ كۇندەلىكتى تۇرمىستاعى قولدانىسى ءالى دە بار ەكەنىن اڭعارتادى. ونىڭ ايتۋىنشا، كالكۋلياتوردىڭ مۇمكىندىگىنە قاراماستان، شوتپەن ەسەپتەۋ تاسىلىنەن باس تارتپاعان. ويتكەنى بۇل - ءوزى ۇزاق جىلدار بويى قولدانىپ كەلە جاتقان، قولىنا ابدەن ۇيرەنگەن قۇرال.

شوتتىڭ ءار قاتارىنداعى مونشاقتاردى جىلجىتۋ ارقىلى ەسەپ جۇرگىزۋ سىرت كوزگە قاراپايىم كورىنۋى مۇمكىن. الايدا مۇنداي جۇمىس زەيىندى، ەسەپتىڭ رەتىن ءبىلۋدى جانە تۇراقتى داعدىنى قاجەت ەتەدى. ءار مونشاقتىڭ قوزعالىسى بەلگىلى ءبىر ساندىق ءماندى بىلدىرەدى. سوندىقتان ءبىر عانا قاتارداعى وزگەرىس جالپى ەسەپتىڭ ناتيجەسىنە اسەر ەتەدى.

سوفيا رۇستەموۆانىڭ شوتپەن ەسەپتەۋدى جەڭگەسىنەن ۇيرەنۋى دە وسى قۇرالدىڭ ۇرپاقتان ۇرپاققا، كۇندەلىكتى تاجىريبە ارقىلى بەرىلىپ كەلگەنىن كورسەتەدى. ءبىر كەزدەرى ۇلكەندەردىڭ قولىنان كورىپ ۇيرەنگەن ەسەپتەۋ ءتاسىلى بۇگىنگى سيفرلىق داۋىردە دە كاسىپكەردىڭ جۇمىسىندا ساقتالىپ وتىر.

ادامزاتتىڭ ەسەپتەۋ تاريحىنا كوز جۇگىرتسەك، ءار كەزەڭنىڭ ءوز قۇرالى بولعانىن كورەمىز. العاشىندا قاراپايىم ساناق تاسىلدەرى قولدانىلسا، كەيىن اباكۋس، مەحانيكالىق ەسەپتەۋ ماشينالارى، كالكۋلياتورلار پايدا بولدى. قازىر ولاردىڭ ورنىن كومپيۋتەرلىك باعدارلامالار مەن جاساندى ينتەللەكت مۇمكىندىكتەرى تولىقتىرىپ جاتىر.

الايدا ەسەپتەۋ قۇرالدارىنىڭ جەتىلدىرىلۋى ادامنىڭ ماتەماتيكالىق ساۋاتتىلىعىنا دەگەن قاجەتتىلىكتى ازايتقان جوق. قارجىنى جوسپارلاۋ، كىرىس پەن شىعىستى سالىستىرۋ، كۇندەلىكتى تولەمدەردى باقىلاۋ ءۇشىن دە قاراپايىم ەسەپ جۇرگىزە ءبىلۋ ماڭىزدى. ال مەنتالدى اريفمەتيكا وسى داعدىنى ەرتە جاستان قالىپتاستىرۋعا باعىتتالعان.

ءبىر قىزىعى بۇگىنگى بالالار اباكۋستى ارنايى ساباقتا مەڭگەرىپ جۇرسە، اعا بۋىن وكىلدەرى ونى كۇندەلىكتى تىرشىلىكتە پايدالانعان. ءبىرى مونشاقتاردى جىلجىتىپ ويشا ەسەپتەۋگە ۇيرەنسە، ەندى ءبىرى سول شوتتىڭ كومەگىمەن دۇكەنىنىڭ كىرىسى مەن شىعىسىن تۇگەندەيدى. ەكەۋىنە ورتاق نارسە - ەسەپتى ءوز قولىمەن شىعارۋ داعدىسى.

تەڭگە اينالىمعا ەنگەننەن بەرى اقشا ساناۋدىڭ ءتاسىلى سان مارتە جاڭاردى. ءبىراق ەسەپ- قيساپتىڭ نەگىزىندە جاتقان ساۋاتتىلىق پەن ۇقىپتىلىقتىڭ ماڭىزى وزگەرگەن جوق.

ايتا كەتەيىك، بۇعان دەيىن، قازاقستاننىڭ اقشا جۇيەسىندەگى وزگەرىستەر جايلى جازعان ەدىك.