التىن وردانىڭ ءبىر ەمەس، بىرنەشە استاناسى بولعان

دەگەنمەن تاريحشىلار اراسىندا ءالى كۇنگە دەيىن «التىن وردانىڭ ناقتى قانشا استاناسى بولدى؟» دەگەن سۇراق توڭىرەگىندە پىكىرتالاس بار، دەپ حابارلايدى El.kz ينتەرنەت پورتالى.

ءبىرقاتار زەرتتەۋشىلەر ساراي-باتۋ مەن ساراي ءال-جاديدتى نەگىزگى استانا دەپ ەسەپتەسە، قازاقستاندىق عالىمدار سارايشىقتىڭ دا مەملەكەتتىك ورتالىق ءرول اتقارعانىن العا تارتادى.

ساراي-باتۋ - باتىي حان سالدىرعان العاشقى استانا

التىن وردانىڭ العاشقى استاناسى رەتىندە تاريحتا ساراي-باتۋ (ساراي ءال-ماحرۋس) بەلگىلى. قالانى XIII عاسىردىڭ 40-جىلدارى باتىي حان ەدىل وزەنىنىڭ تومەنگى اعىسىندا سالدىرعان. بۇل قالا جوشى ۇلىسىنىڭ ساياسي جانە اكىمشىلىك ورتالىعىنا اينالىپ، ەۋروپا مەن ازيا اراسىنداعى حالىقارالىق ساۋدا جولدارىنىڭ تورابىندا ورنالاستى.

اعىلشىن تاريحشىسى ءارى ارحەولوگ دەۆيد مورگان مەن رەسەيلىك زەرتتەۋشىلەردىڭ ەڭبەكتەرىندە ساراي-باتۋ كوپۇلتتى مەگاپوليس رەتىندە سيپاتتالادى. قالادا قىپشاقتار، موڭعولدار، ورىستار، بۇلعارلار جانە باسقا دا حالىقتار تۇرعان. كەيبىر دەرەكتەردە تۇرعىندار سانى ونداعان مىڭ ادامعا جەتكەنى ايتىلادى.

ساراي-باتۋدىڭ ماڭىزى ونىڭ اسكەري ورتالىق بولۋىمەن عانا شەكتەلمەدى. مۇندا ديپلوماتيالىق ميسسيالار قابىلدانىپ، سالىق جۇيەسى باسقارىلىپ، حالىقارالىق ساۋدا دامىدى.

ساراي ءال-جاديد - وزبەك حان داۋىرىندەگى جاڭا استانا

XIV عاسىردىڭ باسىندا التىن وردا كۇشەيىپ، مەملەكەت اۋقىمى كەڭەيگەن كەزدە استانا جاڭا ورىنعا كوشىرىلدى. تاريحتا بۇل قالا ساراي ءال-جاديد نەمەسە جاڭا ساراي دەگەن اتاۋمەن بەلگىلى. كوپتەگەن زەرتتەۋشىلەر ونىڭ وركەندەۋى وزبەك حان مەن جانىبەك حان داۋىرىمەن بايلانىستى ەكەنىن جازادى.

تاريح عىلىمدارىنىڭ دوكتورى، پروفەسسور ەركىن ءابىلدىڭ زەرتتەۋلەرىندە ساراي ءال-جاديد يسلام وركەنيەتىنىڭ ءىرى ورتالىقتارىنىڭ بىرىنە اينالعانى كورسەتىلەدى. بۇل كەزەڭدە التىن وردادا يسلام مەملەكەتتىك ءدىن رەتىندە ورنىعىپ، مەشىتتەر، مەدرەسەلەر مەن كەرۋەن-سارايلار كوپتەپ سالىندى.

ارحەولوگيالىق دەرەكتەر قالادا دامىعان كارىز جۇيەسى، مونشا كەشەندەرى جانە قولونەر ءوندىرىسى بولعانىن دالەلدەيدى. كەيبىر زەرتتەۋشىلەر ونى سول كەزدەگى شىعىس ەۋروپاداعى ەڭ ءىرى قالالاردىڭ ءبىرى دەپ باعالايدى.

سارايشىق - قازاق دالاسىنداعى استانا

قازاقستاندىق تاريحنامادا ەرەكشە ورىن الاتىن قالا - سارايشىق. ول جايىق وزەنىنىڭ بويىندا ورنالاسقان. وتاندىق ارحەولوگتار مەن تاريحشىلاردىڭ پىكىرىنشە، سارايشىق تەك ساۋدا ورتالىعى عانا ەمەس، بەلگىلى ءبىر كەزەڭدە التىن وردانىڭ ماڭىزدى ساياسي ورتالىعى قىزمەتىن اتقارعان.

بەلگىلى ارحەولوگ زەينوللا ساماشيەۆ جۇرگىزگەن قازبا جۇمىستارى بارىسىندا سارايشىقتان التىن وردا داۋىرىنە جاتاتىن كوپتەگەن تەڭگە، ساۋلەت قالدىقتارى مەن حان اۋلەتىنە قاتىستى جادىگەرلەر تابىلدى. زەرتتەۋشىلەر بۇل قالانىڭ كەيىن نوعاي ورداسى مەن قازاق حاندىعى ءۇشىن دە ستراتەگيالىق ماڭىزىن ساقتاپ قالعانىن ايتادى.

قازاق تاريحشىسى مامبەت قويگەلدى مەن باسقا دا عالىمدار سارايشىقتىڭ التىن ورداداعى رولىنە جاڭاشا باعا بەرۋ قاجەتتىگىن كوتەرىپ كەلەدى. ويتكەنى قالا ەدىل بويىنداعى ساراي قالالارى مەن دەشتى قىپشاق دالاسىن بايلانىستىراتىن ماڭىزدى ساياسي كوپىر بولعان.

شەتەلدىك عالىمدار نە دەيدى؟

جاپونياداعى حيروسيما ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ پروفەسسورى ۋە ۋيامانىڭ سوڭعى زەرتتەۋلەرىندە «استانا» ۇعىمىن ءبىر عانا قالامەن شەكتەۋگە بولمايتىنى ايتىلادى. ونىڭ پىكىرىنشە، جوشى ۇلىسىندا بىرنەشە ساياسي ورتالىق قاتار ءومىر سۇرگەن جانە بيلەۋشىلەر ماۋسىمدىق وردالار اراسىندا كوشىپ وتىرعان. سوندىقتان ساراي-باتۋ، ساراي ءال-جاديد جانە سارايشىقتى ءبىرتۇتاس «استانالىق ايماقتىڭ» قۇرامداس بولىكتەرى رەتىندە قاراستىرۋعا بولادى.

بۇل تۇجىرىم قازىرگى تاريح عىلىمىنداعى جاڭا باعىتتاردىڭ ءبىرى سانالادى. سەبەبى كوشپەلى مەملەكەتتەردىڭ باسقارۋ جۇيەسى وتىرىقشى مەملەكەتتەردەن وزگەشە بولعان.

التىن وردانىڭ استانالارى تۋرالى ماسەلە بۇگىنگە دەيىن تولىق شەشىلگەن جوق. دەگەنمەن عالىمداردىڭ باسىم بولىگى ساراي-باتۋ مەن ساراي ءال-جاديدتى نەگىزگى مەملەكەتتىك استانا دەپ مويىندايدى. ال قازاقستاندىق زەرتتەۋشىلەر سارايشىقتىڭ دا وسى قاتاردان ورىن الۋعا لايىق ەكەنىن دالەلدەۋدە.

ءبىر نارسە انىق، التىن وردانىڭ استانالارى ەۋرازياداعى ورتاعاسىرلىق ۋربانيزاتسيانىڭ، حالىقارالىق ساۋدانىڭ جانە مەملەكەتتىك باسقارۋ جۇيەسىنىڭ ءىرى ورتالىقتارى بولدى. ولار بۇگىنگى قازاقستان تاريحىنىڭ عانا ەمەس، بۇكىل تۇركى الەمىنىڭ ورتاق مۇراسى سانالادى.