الماتىنىڭ سيمۆولى كوكتوبە تەلەمۇناراسى قالاي سالىندى
الماتى. قازاقپارات - Kazinform اگەنتتىگى 105 جىلدىق مەرەيتويىنا وراي جەكە ارحيۆتەن كوكتوبە تەلەمۇناراسىنىڭ قۇرىلىس كەزىندەگى سيرەك فوتوسىن جاريالادى.
الماتىعا كەلگەن تۋريستەر مىندەتتى تۇردە كوكتوبە تەلەمۇناراسى بەينەلەنگەن كادەسىيلارعا كەزىگەدى. سەبەبى وتكەن عاسىردىڭ 80-جىلدارى سالىنعان بۇل نىسان - الماتى سيمۆولدارىنىڭ ءبىرى.
ونىڭ قۇرىلىسى قالاي جۇرگەنىن Kazinform تىلشىسىنە ش. ءۋاليحانوۆ اتىنداعى تاريح جانە ەتنولوگيا ينستيتۋتى قازاقستان تاريحى ءبولىمىنىڭ جەتەكشىسى كونستانتين چەرەپانوۆ ايتىپ بەردى.
ونىڭ سوزىنشە، الدىمەن قازاق ا ك س ر، كەيىن قازاق ك س ر استاناسى بولعان الماتى قالاسىنىڭ سىرتقى بەينەسىنە كوپ كوڭىل بولىنگەن. اسىرەسە، قالانى جوسپارلاۋ جانە جاڭا نىساندار قۇرىلىسى دىنمۇحامەد قونايەۆ باسشىلىق ەتكەن جىلدارى ەرەكشە قارقىن العان.
تاريحشى دىنمۇحامەد قونايەۆتىڭ ارحيتەكتۋرالىق جوبالاردى تەك قولداۋمەن عانا شەكتەلمەي، ولارعا قارجى كوزىن تابۋدا ماڭىزدى ءرول اتقارعانىن ەرەكشە اتاپ ءوتتى.
سول كەزەڭدە قالانىڭ كوركىن ارتتىراتىن ءارى تەلەبايلانىستى كۇشەيتەتىن تەلەمۇنارانىڭ قۇرىلىسى جوسپارلانعان.
الايدا كونستانتين چەرەپانوۆتىڭ پىكىرىنشە، نىساننىڭ تاريحى ونىڭ قۇرىلىسى قولعا الىنعان 1975-جىلعا دەيىن باستالادى.
- كوكتوبەنىڭ تاريحى 1967-جىلدان باستالادى دەۋگە بولادى. سەبەبى بۇگىنگى كۇنى قولدانىلاتىن رەسپۋبليكا سارايى مەن كوكتوبە ساياباعى اراسىنداعى اسپالى ارقان جول سول كەزدە سالىنعان. ءبىراق ول كەزدە رەسپۋبليكا سارايى بولعان جوق، ول كەيىنىرەك سالىندى. ادامدار ول كەزدە ءوز بەتىنشە دەمالۋعا بارىپ تۇراتىن. سەبەبى بۇكىل قالا كورىنەتىن. ءبىراق ەشقانداي ويىن-ساۋىق ورىندارى، ارنايى ايماق بولعان جوق. جالپى ورنالاسقان جەرى ىڭعايلى، جاياۋ بارۋعا بولادى. دەگەنمەن، ارقان جول اشىلعاننان كەيىن وندا ادامدار لەگى كوبەيدى. سايكەسىنشە، ول جەردە اباتتاندىرۋ، كوركەيتۋ جۇمىستارى باستالدى، - دەدى ول.
تەلەمۇنارا قالاي سالىندى؟
«تەلەمۇنارا نەلىكتەن ءدال قازىرگى تۇرعان ورنىنا سالىندى» دەگەن سۇراققا تاريحشى مۇنداي نىسان ءۇشىن بيىك ءارى كەڭ ايماق كەرەك بولعانىن ايتتى.
تەلەمۇنارا قۇرىلىسى 1975-جىلى باستالعان. ءبىر جىل بۇرىن 1974-جىلى جوبا ازىرلەۋگە بايقاۋ جاريالاندى. سول تۇستا نەگىزگى جوبا رەتىندە ەكى ۇسىنىس قاراستىرىلعان.
ول بويىنشا تەلەمۇنارا ەكى اياعى بار، ياعني ەكى تىرەۋى بار تەمىر قۇرىلىم رەتىندە سالىنۋى كەرەك ەدى.
- سول جىلدارى ۇسىنىلعان العاشقى تەلەمۇنارا جوبالارىنا قاراساق، ول ۇلكەن جاندىككە ۇقسايدى. مەنىڭشە، بۇل جوبالاردىڭ ىسكە اسپاعانى جاقسى بولعان. ونىڭ ورنىنا قازىرگى قۇرىلىم جوباسى ۇسىنىلدى. ىرگەتاسىنىڭ اۋدانى - 51x66 مەتر بولدى. وعان 19 مەترلىك تسيليندر (قابىرعاسى 2 مەتر) قويىلعان. ونىڭ ۇستىندە مۇنارا مەن انتەننا تۇر. عيماراتتىڭ ەرەكشەلىگى - وسى تەمىر سيليندردى قوسقاندا ىرگەتاستىڭ سالماعى 65 تونناعا جەتسە، مۇنارانىڭ قالعان بولىگى نەبارى 5 توننا بولادى. بۇل نىساننىڭ سەيسميكالىق قاۋىپسىزدىگىن قامتاماسىز ەتەدى. ودان بولەك، تەلەمۇنارادا سەيسميكالىق قوزعالىستى قابىلدايتىن 4 قۇرىلىم جاسالعان. ءارقايسىسىنىڭ سالماعى - 10 توننا. ياعني، جەر ءدۇمپۋى كەزىندە ولار سەيسميكالىق كۇشتى وزدەرىنە قابىلداپ، تەلەمۇناراعا زاقىم كەلۋىنە نە قۇلاۋىنا جول بەرمەيدى. تەلەمۇنارانىڭ سەيسميكالىق توزىمدىلىگى 10 بالعا دەيىن بارادى، - دەدى كونستانتين چەرەپانوۆ.
مۇنارا جوباسىنىڭ ارحيتەكتورلارى - تەرزيەۆ، ساۆچەنكو جانە اكيموۆ. نىساننىڭ جوسپارلاۋ جۇمىسىنا ماسكەۋدىڭ ءۇش ۇيىمى مەن «پروەكتستالكونسترۋكتسيا» ورتالىق عىلىمي-زەرتتەۋ ينستيتۋتىنىڭ قازاقستانداعى فيليالى قاتىسقان.
مۇنارا كونسترۋكتسيالارىن «كازمونتاجسترويدەتال» جانە «كازستالمونتاج» دايىنداپ، قۇراستىرعان.
مەيرامحانا مەن شولۋ ايماعى
نىسان 1984-جىلدىڭ 1-ماۋسىم كۇنى ىسكە قوسىلدى. سول كەزدە بۇل نىسان الەمدەگى ەڭ بيىك تەلەمۇنالار اراسىندا 4-ورىندا بولدى. قازىر 14-ورىنعا تۇسكەن.
انتەننانى قوسقاندا بيىكتىگى - 371 مەتر. ونىڭ ىشىندە ىرگەتاس ۇستىنەن سالىنعان التىبۇرىشتى قۇرىلىم - 248 مەتر، انتەننا - 123 مەتر. ودان بولەك تەلەمۇنارانىڭ 146 مەتر جانە 252 مەتر بيىكتىكتەرىندە ساقينا تارىزدەس ەكى قۇرىلىم بار.
- 1984-جىلى تەلەمۇنارا اشىلعان كەزدە كوكتوبە ساياباعى دا پايدا بولدى. كوپتەگەن ادام تەلەمۇناراعا ساياباقتان بارادى دەپ جوسپارلاندى. ويتكەنى نىساننىڭ ءبىرىنشى ساقيناسىندا مەيرامحانا جانە شولۋ الاڭى اشىلۋ كەرەك ەدى. ەكىنشى ساقينادا تەحنيكالىق قىزمەت اتقارىلادى، - دەيدى ش. ءۋاليحانوۆ اتىنداعى ينستيتۋت مامانى.
الايدا تەلەمۇنارا ءاۋ باستا جوسپارلانعانداي تۋريستەردى قابىلداماعان. سەبەبى تەلەمۇنارا ىسكە قوسىلعان 1-2 ايدان كەيىن نىساندا كابەلدەر ورتەندى.
- بۇل ءورت كوكتوبە مۇناراسىنا كەلۋشىلەر ءۇشىن تولىقتاي جاپتى دەۋگە بولادى. سەبەبى توتەنشە جاعداي كەزىندە مۇنارادا ادامداردىڭ ەۆاكۋاتسيالىق شىعۋ جولدارى الدىن الا قاراستىرىلماعانى انىقتالدى. سوندىقتان مەيرامحانا مەن شولۋ ايماعى قولدانىسقا بەرىلگەن جوق، - دەپ ناقتىلادى تاريحشى.
مۇنارانىڭ زاماناۋي كەلبەتى
كونستانتين چەرەپانوۆ كوكتوبە تەلەمۇناراسى تۋريستىك ورتالىققا اينالماعانىمەن، ءوزىنىڭ تىكەلەي مىندەتىن جىلدار بويى اتقارىلىپ كەلە جاتقانىن جانە ونىڭ سىرتقى بەينەسىنىڭ ءوزى الماتىعا كورىك بەرگەنىن اتاپ ءوتتى.
- وتە ىڭعايلى ورىنعا سالىنعان. ءبىر جاعىنان فۋنكسياسىن اتقارۋعا قولايلى، ەكىنشى جاعىنان تەلەمۇنارا بىردەن قالانىڭ كوركىنە اينالدى. بيىك تۇرعىن ۇيلەر جوق كەزدە مۇنارا قالانىڭ كەز كەلگەن بولىگىنەن كورىنەتىن. سوندىقتان ول الماتىنىڭ سيمۆولىنا اينالدى، - دەدى تاريحشى.
ەسكە سالايىق، 2023-جىلى كوكتوبە تەلەمۇناراسى جارىقتاندىرىلاتىنى بەلگىلى بولدى. تەلەمۇنارانى جارىقپەن جابدىقتاۋ جوباسى 1,2 ميلليارد تەڭگەگە باعالاندى.
وسىلايشا 2024-جىلى «كوكتوبە» تەلەمۇناراسىندا جارىقتاندىرۋ تەحنولوگياسى جۇمىس ىستەي باستادى.
قازىرگى ۋاقىتتا «كوكتوبە» تەلەمۇناراسىندا باسقارىلاتىن مەديا قاسبەتتەر ورناتىلعان. وسىعان ۇقساس تەحنولوگيا نيۋ-يوركتەگى Empire State Building عيماراتىن جانە دۋبايداعى بۋردج-حاليفا ءزاۋلىم عيماراتىن جارىقتاندىرادى.
مەرەكە كۇندەرى نىساندا مۋلتيمەديالىق بەينەروليك قوسىلادى. مىسالى، بىلتىر تاۋەلسىزدىك كۇنىنە وراي كوكتوبە تەلەمۇناراسىندا ەلىمىزدىڭ كوك تۋى جارقىراپ تۇردى.
