العاشقى ا ە س: نە؟ قايدا؟ قاشان؟
استانا. قازاقپارات - ەلىمىزدە العاشقى اتوم ەلەكتر ستانسياسىن سالۋ جوباسىن ىسكە اسىرۋعا قىزۋ دايىندىق ءجۇرىپ جاتىر.
بيىلعى 3-قىركۇيەكتە «قازاقستان اتوم ەلەكتر ستانسيالارى» كومپانياسى مەن رەسەيدىڭ «اتوم ستروي ەكسپورت» كومپانياسى جوبالاۋ، جابدىق جەتكىزۋ جانە قۇرىلىس جونىندەگى كەلىسىمشارتقا قول قويعان بولاتىن.
جالپى، ا ە س سالۋ باستاماسى 2024-جىلعى 6-قازاندا وتكەن رەسپۋبليكالىق رەفەرەندۋمدا قولداۋ تاپقان. 2025-جىلعى 14-ماۋسىمدا جوبانى جۇزەگە اسىراتىن حالىقارالىق كونسورتسيۋمنىڭ كوشباسشىسى رەتىندە رەسەيدىڭ «روساتوم» كورپوراتسياسى تاڭدالدى. ودان كەيىن، 28-مامىردا قازاقستان مەن رەسەي جوبانى قارجىلاندىرۋعا قاتىستى ۇكىمەتارالىق كەلىسىمگە قول قويدى.
ماگاتە ميسسياسى دەگەن نە؟
ال وسى كۇندەرى استانادا ماگاتە ساراپشىلارى قازاقستاننىڭ يادرولىق ينفراقۇرىلىمىن باعالاۋعا دايىندىق جۇمىستارىن جۇرگىزۋدە. ياعني، بۇل ماڭىزدى جوباعا قاتىستى باستالعان ماگاتە ميسسياسى نەنى بىلدىرەدى؟
اشىق دەرەككوزدەردەگى مالىمەتكە قاراعاندا، 12-15-قازانداعى ميسسيا قازاقستانعا يادرولىق ينفراقۇرىلىمنىڭ وزىندىك باعالاۋ ەسەبىن ازىرلەۋگە جانە ماگاتە- ءنىڭ INIR كەشەندى شولۋىنا دايىندالۋعا كومەكتەسەدى ەكەن. ساراپشىلار زاڭناما، يادرولىق قاۋىپسىزدىك، قارجىلاندىرۋ، ماماندار دايارلاۋ جانە ەلەكتر جەلىلەرىنىڭ دايىندىعىن قوسا العاندا، 19 باعىتتى قاراستىرادى.
البەتتە، بۇل ميسسيانى ا ە س قۇرىلىسىنا بەرىلگەن تۇپكىلىكتى رۇقسات دەپ تۇسىنۋگە بولمايدى. ونىڭ ماقساتى ەلدىڭ اتوم ەنەرگەتيكاسىن قاۋىپسىز دامىتۋعا قانشالىقتى دايىن ەكەنىن باعالاۋ بولىپ وتىر. سوندىقتان نەگىزگى ناتيجە ميسسيانىڭ وتۋىمەن ەمەس، ونىڭ قورىتىندىسى بويىنشا انىقتالعان ماسەلەلەردىڭ قالاي شەشىلەتىنىمەن ولشەنەدى.
ا ە س سالۋعا نەگە مۇددەلىمىز؟
ايتپاقشى، بالقاش كولى ماڭىنداعى ۇلكەن اۋىلى جانىنان سالىناتىن ستانسيانىڭ جوبالىق قۋاتى 2400 مۆت بولادى دەپ جوسپارلانعان. جوبانىڭ قۇنى شامامەن 16,4-16,5 ميلليارد دوللار دەپ باعالانادى. Reuters اگەنتتىگىنىڭ مالىمەتىنشە، العاشقى ەنەرگوبلوكتى 2034-جىلى ىسكە قوسۋ كوزدەلگەن ەدى.
جالپى، ا ە س سالىنۋىن جەدەلدەتۋگە ەلىمىز مۇددەلى. ويتكەنى، قازاقستاننىڭ وڭتۇستىك وڭىرلەرىندە ەلەكتر ەنەرگياسىنا سۇرانىس ءوسىپ كەلەدى. ونەركاسىپتىڭ دامۋى، قالالاردىڭ كەڭەيۋى جانە حالىق سانىنىڭ ارتۋى جاڭا گەنەراتسيا قۋاتتارىنا قاجەتتىلىكتى كۇشەيتكەن ۇستىنە كۇشەيتىپ كەلەدى. مىسالى، بيىلعى 14-تامىزدا وڭتۇستىك وڭىردەگى ەنەرگەتيكالىق جۇيەدە بولعان تەحنولوگيالىق اقاۋ كەزىندە ەلەكترمەن جابدىقتاۋدى شەكتەۋ كولەمى شامامەن 2810 م ۆ ت- قا جەتتى. بۇل وقيعا وڭتۇستىكتىڭ ەنەرگەتيكالىق جۇيەسىندەگى وسال تۇستاردى كورسەتتى.
ياعني، قۋاتى 2400 م ۆ ت بولاتىن ا ە س ءوڭىردىڭ ەنەرگيا تەڭگەرىمىن جاقسارتۋعا مۇمكىندىك بەرەدى. ءبىراق، ستانتسيا ەلەكتر جەلىلەرىن جاڭعىرتۋ، قوسالقى ستانسيالاردى كۇشەيتۋ جانە رەزەرۆتىك قۋاتتاردى دامىتۋ قاجەتتىلىگىن جويمايدى. جاڭا ەنەرگيانى وندىرۋمەن قاتار، ونى تۇتىنۋشىلارعا سەنىمدى جەتكىزۋ دە ماڭىزدى ماسەلە بولىپ قالا بەرەدى.
«روساتوم» سانكسيا تاۋەكەلىنەن ساقتاندىرىلعان با؟
توقەتەرىن ايتقاندا، قازاقستاننىڭ العاشقى ا ە س جوباسى كەلىسىمشارت جاساسۋ كەزەڭىنەن ىسكە اسىرۋعا دايىندىق كەزەڭىنە ءوتتى. ەندىگى مىندەت قۇرىلىستىڭ مەرزىمى مەن قۇنىن باقىلاۋ، يادرولىق قاۋىپسىزدىكتى قامتاماسىز ەتۋ، سانكتسيالىق تاۋەكەلدەردى باسقارۋ جانە ۇلتتىق ماماندار دايارلاۋ بولماق.
سانكسيا دەمەكشى، العاشقى ا ە س جوباسىن باسقارۋ تىزگىنىنىڭ «روساتوم» كومپانياسىنا بەرىلۋى ەل ىشىندە الىپ-قاشپا اڭگىمەگە ارقاۋ بولعانى راس. دەگەنمەن، جوباعا رەسەيدىڭ جەتەكشىلىك ەتۋى ەندى تالقىلاۋعا جاتپايدى. ەكىنشىدەن، قارجىلاندىرۋدىڭ نەگىزگى تەتىكتەرىنىڭ ءبىرى رەتىندە رەسەيدىڭ مەملەكەتتىك ەكسپورتتىق كرەديتى قاراستىرىلعان. ءبىراق، جوبانىڭ تولىق ەكونوميكالىق تيىمدىلىگىن باعالاۋ ءۇشىن كرەديتتىڭ ناقتى شارتتارى، وتەۋ مەرزىمى، پايىزدىق مولشەرلەمەسى جانە ەلەكتر ەنەرگياسىنىڭ بولاشاقتاعى وزىندىك قۇنى تۋرالى اشىق ايتىلۋى ءتيىس ەلى. وكىنىشكە قاراي، ول تۋرالى جاۋاپتى تاراپتار ناقتى اقپاراتتى ءالى جاريالاعان جوق.
ۇشىنشىدەن، سانكسيالار تاۋەكەلى تۋرالى دا انىقتايتىن ماسەلە بار. مىسالى، ۇلى بريتانيانىڭ رەسەيدىڭ اتوم ەنەرگەتيكاسى سالاسىنداعى جەكەلەگەن ۇيىمدارعا ەنگىزگەن شەكتەۋلەرى حالىقارالىق تولەمدەر مەن جابدىق جەتكىزۋگە قاتىستى تاۋەكەلدەردى كۇشەيتۋى مۇمكىن. دەگەنمەن، بۇل «روساتومنىڭ» بارلىق قۇرىلىمىنا بىردەي سانكسيا سالىندى نەمەسە قازاقستانداعى ا ە س قۇرىلىسىنا تىيىم سالىندى دەگەندى بىلدىرمەيدى ەكەن. ياعني، جوباعا سانكسيالاردىڭ ناقتى اسەر ەتكەنى تۋرالى راستالعان مالىمەت تە جوق.
قىسقاسى، قازاقستان ءۇشىن كەلىسىمشارتتاعى مىندەتتەمەلەردى ورىنداۋمەن قاتار، قارجىلاندىرۋ مەن جابدىق جەتكىزۋدىڭ تۇراقتىلىعىن قامتاماسىز ەتۋ دە كۇن تارتىبىندەگى ماڭىزدى ماسەلە بولىپ قالا بەرمەك.
