الەمدە بەيبىتشىلىك ورناتۋ ءۇشىن نە قاجەت: ساراپشىلار پىكىر ءبىلدىردى
الماتى. KAZINFORM - بەيبىتشىلىك تەك سوعىستىڭ بولماۋىمەن شەكتەلمەيدى. ويتكەنى ودان بولەك مەملەكەتتەر اراسىنداعى سەنىم، ءبىلىم بەرۋ، عىلىمي ىنتىماقتاستىق جانە قاقتىعىستاردىڭ الدىن الۋ تەتىكتەرى قاجەت. ورتالىق ازيا بۇل باعىتتا حالىقارالىق ديالوگتىڭ ماڭىزدى ورتالىعىنا اينالا الادى. مۇنى ساراپشىلار الماتىدا وتكەن MIND FOR PEACE حالىقارالىق كونفەرەنسياسىندا ايتتى.
كونفەرەنتسيادا حالىقارالىق ۇيىمدار مەن ۋنيۆەرسيتەتتەردىڭ وكىلدەرى بەيبىتشىلىكتى نىعايتۋداعى اكادەميالىق ورتانىڭ ءرولىن، جاساندى ينتەللەكتىنى باسقارۋ ماسەلەلەرىن جانە ورتالىق ازيانىڭ جاھاندىق ۇدەرىستەرگە قوساتىن ۇلەسىن تالقىلادى.
بەيبىتشىلىك- سوعىستىڭ بولماۋى عانا ەمەس
دجوردج مەيسون ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ دجيممي جانە روزالين كارتەر اتىنداعى بەيبىتشىلىك جانە قاقتىعىستاردى رەتتەۋ مەكتەبىنىڭ دەكانى الپاسلان وزەردەم بەيبىتشىلىكتى قالىپتاستىرۋ ءبىلىم مەن تاجىريبەنى قاتار قاجەت ەتەتىن سالا ەكەنىن اتاپ ءوتتى.
- ءبىز بەيبىت ومىرگە قول جەتكىزۋ ءۇشىن جاي عانا سوعىستىڭ بولماۋى ەمەس، قاقتىعىستاردىڭ قالاي تۋىندايتىنىن، ادامدار اراسىنداعى قارىم-قاتىناستىڭ قالاي وزگەرەتىنىن جانە قوعامنىڭ ءوز ىشىندەگى قايشىلىقتاردى زورلىق- زومبىلىقسىز شەشۋ قابىلەتىن ءتۇسىنۋ ماڭىزدى، - دەدى ول.
الپاسلان وزەردەم ۋنيۆەرسيتەت ءول ۇشىن جۇمىسىن تەك تەوريالىق ءبىلىم بەرۋمەن شەكتەمەۋ كەرەگىن جەتكىزدى. ونىڭ سوزىنشە، ءبىلىم بەرۋ، زەرتتەۋ، مەدياتسيا، ديپلوماتيا جانە قاقتىعىستاردى رەتتەۋ تاجىريبەسى ءوزارا ۇشتاسۋى قاجەت.
ول جاساندى ينتەللەكت قاقتىعىستاردىڭ تۋىنداۋىنا دا، ولاردىڭ الدىن الۋعا دا ىقپالى ارتىپ كەلە جاتقانىن ايتتى. سوندىقتان ۋنيۆەرسيتەتتەر وسى باعىتتاعى زەرتتەۋلەر مەن پراكتيكالىق جۇمىستاردى كەڭەيتۋى قاجەت.
ورتالىق ازيا قاقتىعىستاردىڭ الدىن الۋعا قالاي ۇلەس قوسا الادى؟
حالىقارالىق قاتىناستار جونىندەگى پروفەسسور، Global Governance Institute ۇيىمىنىڭ جي باسقارۋ باعدارلاماسىنىڭ جەتەكشىسى كريستوفەر لامونت كوپجاقتى ينستيتۋتتاردىڭ بەيبىتشىلىككە قوساتىن نەگىزگى ۇلەسىنىڭ ءبىرى - قاقتىعىستاردىڭ الدىن الۋ ەكەنىن ايتتى.
ونىڭ پىكىرىنشە، ب ۇ ۇ-نىڭ بەيبىتشىلىك پەن قاۋىپسىزدىك سالاسىنداعى قىزمەتى تەك بىتىمگەرلىك وپەراتسيالارمەن شەكتەلمەۋى كەرەك. مەدياتسيا، پريەۆەنتيۆتى ديپلوماتيا جانە وڭىرلىك سەنىمدى نىعايتۋ باعىتتارىنا كوبىرەك كوڭىل ءبولىنۋى قاجەت.
- الدىن الۋ - تەك ديپلوماتيا ەمەس. بۇل - ساۋدا، ينۆەستيتسيا، ينفراقۇرىلىم، سۋ رەسۋرستارىن بىرلەسىپ باسقارۋ، مادەني ىنتىماقتاستىق جانە اكادەميالىق الماسۋ. مۇنىڭ ءبارى قيىن كەزەڭدەردەن امان وتەتىن ءوزارا مۇددەلەر مەن قارىم-قاتىناستاردى قالىپتاستىرادى، - دەدى كريستوفەر لامونت.
ول ورتالىق ازيادا مۇنداي ىنتىماقتاستىقتىڭ بىرنەشە مىسالى بار ەكەنىن اتاپ ءوتتى. اتاپ ايتقاندا، C5+ فورماتتارى، ازياداعى ءوزارا ءىس-قيمىل جانە سەنىم شارالارى كەڭەسى (ا و س ش ك)، اشحابادتاعى ب ۇ ۇ-نىڭ پريەۆەنتيۆتى ديپلوماتيا جونىندەگى وڭىرلىك ورتالىعى جانە تاشكەنتتە قۇرىلعان ورتالىق ازيا جاساندى ينتەللەكت قاۋىمداستىعى وڭىرلىك ءوزارا ءىس-قيمىلدى دامىتۋعا باعىتتالعان.
سونىمەن قاتار ساراپشى ب ۇ ۇ قىزمەتىن ورتالىقسىزداندىرۋ قاجەت ەكەنىنە نازار اۋداردى.
ونىڭ ايتۋىنشا، حالىقارالىق شەشىمدەردىڭ بارلىعى نيۋ- يورك نەمەسە جەنيەۆادا قابىلدانباۋى كەرەك. وڭىرلىك جانە ۇلتتىق دەڭگەيدەگى باستامالارعا، قالالارمەن، بيزنەس وكىلدەرىمەن، ۋنيۆەرسيتەتتەرمەن جانە ازاماتتىق قوعاممەن سەرىكتەستىككە كوبىرەك مۇمكىندىك بەرىلۋى قاجەت.
اسكەري شىعىننىڭ ورنىنا ادامزاتتىڭ دامۋىنا ينۆەستيتسيا قاجەت
ب ۇ ۇ Chronicle باس رەداكتورى جانە ب ۇ ۇ Academic Impact باستاماسىنىڭ جەتەكشىسى رامۋ داموداران بەيبىتشىلىكتى تەك ساياسي نەمەسە اسكەري كەلىسىمدەر ارقىلى ءتۇسىندىرۋ جەتكىلىكسىز ەكەنىن ايتتى.
ول 2024 -جىلى الەمدەگى اسكەري شىعىن 2,7 تريلليون دوللارعا جەتكەنىن اتاپ ءوتتى. ونىڭ سوزىنشە، وسى قارۋ-جاراققا جۇمسالاتىن رەسۋرستاردى الەۋمەتتىك، ەكونوميكالىق جانە ادامي دامۋعا باعىتتاۋعا بولار ەدى.
ساراپشى سوزىندە اباي قۇنانباي ۇلىنىڭ ادام اقىلى مەن وي بىرلىگى تۋرالى تۇجىرىمدارىن ەسكە الدى. ونىڭ پىكىرىنشە، ءار ادامنىڭ جەكە ويلاۋ قابىلەتى بولعانىمەن، ودان جوعارى تۇراتىن ورتاق قۇندىلىق - بەيبىتشىلىككە ۇمتىلۋ.
- مەن جانە ساحناداعى ءارقايسىمىز، ءارقايسىڭىز ءوز ويىڭىزدى شەشۋگە جانە پايىمداۋعا قابىلەتتى ءوز ساناڭىزدىڭ كۇشىنە يەسىز. ءبىراق بۇل جەكە سانالاردىڭ ۇستىنەن تۇسەتىن نارسە - بىرىككەن ۇلتتار ۇيىمىنىڭ جۇرەگىندە جاتقان بەيبىتشىلىكتىڭ امبەباپ ساناسى. بۇل جاي عانا ساياسي نەمەسە اسكەري بەيبىتشىلىك ەمەس، بۇل - وزىڭىزبەن-ءوزىڭىز بولاتىن جان تىنىشتىعى مەن سابىرلىق. اقىلداردىڭ بىرلىگى بەيبىتشىلىك ساناسىنىڭ بىرلىگىنە اينالادى دەگەن يدەيا، - دەدى رامۋ داموداران.
سوزىنشە، وسى باعىتتا جىلجي الساق، وندا الەمدە قارۋ ۇستاپ جۇرگەن ساربازدان گورى، ويشىلدىڭ كۇشىنە كوبىرەك سۇيەنەتىن جاعدايعا جەتەمىز.
سونىمەن قاتار قازاقستاننىڭ گەوگرافيالىق ورنى مەن تاريحي تاجىريبەسى مۇنداي پىكىرتالاستاردى وتكىزۋگە قولايلى ەكەنىن اتاپ ءوتتى.
ساراپشى ۇلى جىبەك جولى بويىنداعى كوشپەلى قوعامداردىڭ ءتۇرلى مادەنيەت پەن كوزقاراس وكىلدەرىن قابىلداۋ ءداستۇرىن مىسالعا كەلتىردى.
ونىڭ ايتۋىنشا، وزگە مادەنيەت پەن دۇنيەتانىمعا قۇرمەتپەن قاراۋ، ادامداردى ورتاق قۇندىلىقتار توڭىرەگىنە بىرىكتىرۋ - بەيبىتشىلىك مادەنيەتىنىڭ ماڭىزدى بولىگى.
