اڭشىلىق ماۋسىمى باستالدى: رۇقسات قاعازى بارىنە رۇقسات بەرە مە

اڭشىلىق كۇنتىزبەسى: قاي اڭدى قاي كەزدە اۋلاۋعا بولادى؟

ءار اڭشىلىق ماۋسىمىندا اۋىل شارۋاشىلىعى مينيسترلىگى زاڭ تالاپتارىنا سايكەس، بيوالۋانتۇرلىلىكتى ساقتاۋ ماقساتىندا قاي اڭ- قۇستى قاي كەزدە اۋلاۋعا بولاتىنىن بەلگىلەيدى. ال ەكولوگيا جانە تابيعي رەسۋرستار مينيسترلىگى اڭشىلىققا رۇقسات ەتىلەتىن جانۋارلاردىڭ تۇرلەرى مەن ولاردىڭ ساندىق ءليميتىن ايقىندايدى.

ليميت دەگەنىمىز - بەلگىلى ءبىر كەزەڭدە اۋلاۋعا رۇقسات ەتىلگەن اڭ-قۇس سانى. ۆەدومستۆو مالىمەتىنشە، بيىل ەلىمىزدە 1375 مارال، 1500 كيىك، 235 ەلىك جانە 17029 بورسىق اۋلاۋعا ليميت بەكىتىلگەن.

قۇس تۇرلەرىنەن 480 قاز، 515 ۇيرەك، 30 كەكىلىك اتۋعا بولادى. بۇدان بولەك، اڭشىلىققا رۇقسات ەتىلگەن وزگە دە جانۋارلار مەن قۇستاردىڭ تۇرلەرى بار.

ءار اڭ-قۇستىڭ وزىنە بەلگىلەنگەن ماۋسىمى بار، ودان تىس ۋاقىتتا مىلتىق كەزەنۋگە رۇقسات جوق. قاي اڭ-قۇستى قاي كەزدە اۋلاۋعا بولاتىنىن نازارلارىڭىزعا كەستە تۇرىندە ۇسىندىق.

ءتۇز تاعىلارى: قورعاۋ، باقىلاۋ جانە اڭ اۋلاۋ ءتارتىبى

رەسمي دەرەككە سۇيەنسەك، جىل باسىندا ەلىمىزدە 145425 اڭشى تىركەلگەن. ءبىر اۋداننىڭ حالقىمەن پارا-پار بۇل قاۋىمنىڭ اڭ اۋلاۋ ءتارتىبىن ساقتاپ، تابيعاتقا جاۋاپكەرشىلىكپەن قاراۋىن قاداعالاۋ دا ماڭىزدى. بۇل رەتتە مەملەكەتتىك ورگانداردان بولەك، اڭشىلارمەن تىعىز جۇمىس ىستەيتىن رەسمي تىركەلگەن بەس قاۋىمداستىق بار. سونىڭ ءبىرى - «ايالا» ۇلتتىق قاۋىمداستىعى. بۇگىندە ونىڭ قاتارىندا مىڭنان استام مۇشە بار.

بۇل قاۋىمداستىق وكىلدەرى اڭشىلارعا باعىت- باعدار بەرىپ قانا قويماي، قورىقشىلار سەكىلدى اڭ- قۇستى قورعاۋعا دا اتسالىسادى. سونداي-اق اڭشىلىق ەرەجەلەرىن ساقتاۋعا ۇندەيدى.

- اڭشىلىق شارۋاشىلىعىندا جابايى جانۋارلاردى قورعاپ، اڭ اۋلاۋ ءتارتىبىنىڭ ساقتالۋىن قاداعالايمىز. اڭشىلار الدىمەن جولداما الىپ، قاجەتتى قۇجاتتارىن راسىمدەۋى كەرەك. ال قابان، ەلىك، مارال، تاۋ تەكە سياقتى جانۋارلاردى اۋلاعان كەزدە قورىقشىنىڭ بىرگە ءجۇرۋى تالاپ ەتىلەدى. ءبىز اڭنىڭ ءتۇرىن، شامامەن جاسىن جانە جىنىسىن انىقتاپ، ونى اۋلاۋعا رۇقسات ەتىلگەنىن بە، جوق پا تەكسەرەمىز. سودان كەيىن عانا اڭشىعا اتۋعا بولاتىنىن نەمەسە بولمايتىنىن ايتامىز. مۇنىڭ ءبارى اڭشىلىق ءتارتىبىن ساقتاپ، جابايى جانۋارلاردى قورعاۋ ءۇشىن قاجەت، - دەدى «Ayala» ۇلتتىق پالاتاسىنىڭ اتقارۋشى ديرەكتورى باتىرجان سەيدومار.

مەملەكەت بەلگىلەگەن اڭ اۋلاۋ ءليميتى اڭشىلىق شارۋاشىلىقتارى اراسىندا بولىنەدى. ءار ولجا ەسەپكە الىنىپ، رۇقسات ەتىلگەن ساننان شەگەرىلىپ وتىرادى. اڭشىلىق اۋماعىن جەتە بىلمەيتىندەرگە نەمەسە جابايى جانۋارلاردى اۋلاۋعا شىققاندارعا قورىقشى جول كورسەتەدى. بۇل تۇستا ارنايى اقىلى قىزمەتتەر دە بار ەكەن.

- بۇگىندە اڭشىلاردى الاڭداتاتىن ماسەلەنىڭ ءبىرى - اڭشىلىق قىزمەتتىڭ قۇنى. كەيبىر شارۋاشىلىقتاردا باعا تىم جوعارى. ماسەلەن، الماتى وبلىسىندا ەلىك اۋلاۋ قۇنى 100 مىڭ تەڭگەگە دەيىن جەتەدى. ال ءبىزدىڭ قاۋىمداستىققا قاراستى شارۋاشىلىقتاردا بۇل قىزمەت 35 مىڭ تەڭگەدەن باستالادى. قابان اۋلاۋ كەي جەرلەردە 100- 150 مىڭ تەڭگە تۇرسا، بىزدە 40- 45 مىڭ تەڭگە شاماسىندا، - دەيدى ول.

تۇزدەگى تىرشىلىك: قۇس سالۋ مەن اڭ قاعۋدىڭ ءتارتىبى مەن ءتاسىلى

كۇزدە قۇس اتىپ، اڭ اۋلايتىن جانداردىڭ ءبىرى - سانات پولات. ساياتشىلىقتى سەرىك ەتكەنىنە بيىل 13 جىل. اڭشىلىق ماۋسىمى باستالعاندا مەرەيى تاسىپ، رۇقسات قاعازىن الىپ، تۇزگە بەت الادى. كەيدە ءۇش كۇن، ءۇش ءتۇن بويى دالا كەزىپ، قۇستىڭ جولىن اڭديدى.

ساناتتىڭ اڭشىلىققا قاجەت قارۋ جاراعى تۇگەل. قولىندا جەتى ءتۇرلى قوساۋىزى بار. ونىڭ تورتەۋى - تەگىس ۇڭعىلى، ۇشەۋى - ويىق ۇڭعىلى مىلتىق. ءار قارۋدىڭ مەزگىلگە ساي ەرەكشەلىگى بار ەكەن. اڭشىلىق كيىمىن دە ماۋسىم باستالماي تۇرىپ جاڭارتىپ قويادى. ال اڭنىڭ ىزىنە ءتۇسىپ، قۇستىڭ جولىن اڭدۋعا كەلگەندە، جىلدار بويى قالىپتاسقان ءوز تاسىلدەرىن قولدانادى.

- مەن كوبىنە قاز، ۇيرەك، قويان جانە ەلىك اۋلاۋعا شىعامىن. ۇيرەك اۋلاعاندا سۋعا قۇستىڭ پىشىنىنە ۇقساس جاساندى مۇسىندەر قويىلادى. اڭشى قامىس اراسىنا جاسىرىنىپ، قۇستىڭ داۋىسىن سالىپ شاقىرادى. وسىلايشا تۇزاق جاسايمىز. ال قىستا قويان اۋلاۋعا شىققاندا اق ءتۇستى بۇركەمەلەۋ كيىمىن كيەمىن. كيىمنىڭ ءتۇسى اينالاداعى تابيعي ورتاعا سايكەس بولۋى كەرەك، - دەيدى ول.

اڭ اۋلاۋدىڭ ءادىس-ءتاسىلى كوپ. ماسەلەن، كەي اڭشىلار بورسىققا اڭدۋ قۇرىپ، جاسىرىناتىن ورىن ازىرلەيدى. ال تۇياقتى جانۋارلاردى اينالار ارقىلى جولىنان اداستىرۋعا تىرىسادى. اركىمنىڭ ءوز ءتاسىلى بولعانىمەن، اڭشىلىقتىڭ شەگى بار. ەڭ باستىسى - ول قاتىگەزدىككە ۇلاسپاي، بەلگىلەنگەن ءتارتىپ اياسىندا ءوتۋى كەرەك.

- اڭ اۋلاۋ كەزىندە وزدىگىنەن اتىلاتىن قارۋلاردى، ءتۇرلى قاقپان مەن تۇزاقتاردى، ىلمەكتەردى، نايزالاردى جانە قۇسقا ارنالعان جەلىمدى پايدالانۋعا تىيىم سالىنادى. سونداي-اق ورلارىن قازۋعا، ولاردى تۇتىنمەن ۇركىتىپ شىعارۋعا بولمايدى. قوڭىر ايۋدى، تۇياقتى جانۋارلار مەن قۇستاردى قاقپانمەن ۇستاۋعا، قورشاۋعا الىپ نەمەسە تاعامەن اۋلاۋعا دا جول بەرىلمەيدى. بۇدان بولەك، اڭدى مۇزعا، قالىڭ قارعا، جابىسقاق سورتاڭ توپىراققا نەمەسە شابىلعان قامىسقا قاراي قۋىپ، قولعا تۇسىرۋگە تىيىم سالىنعان، - دەلىنگەن ورمان شارۋاشىلىعى جانە جانۋارلار دۇنيەسى كوميتەتىنىڭ حابارلاماسىندا.

اڭ تانۋ - ءبىلىم، ءدال كوزدەۋ - شەبەرلىك

سانات پولاتتىڭ ايتۋىنشا، كوكتە قالىقتاعان قۇس بولسىن، تاۋ-تاستى كەزگەن اڭ بولسىن اتۋدىڭ ءوز قيىندىعى بار. ال سولاردىڭ ىشىندە قاز اتۋ ناعىز مەرگەندىكتىڭ سىنالار تۇسى. قاناتىن كەڭ سەرمەپ، زۋلاپ ۇشقان قۇستى كوزدەپ، ءدال تيگىزۋ ءۇشىن تاجىريبە مەن ەپتىلىك قاجەت.

- قاز، ۇيرەك وڭايلىقپەن قولعا تۇسپەيدى. ول بيىكتە ۇشادى، الىستان بايقايدى. سوندىقتان قاز اۋلاۋعا كەيدە ءۇش-ءتورت كۇنگە شىعۋعا تۋرا كەلەدى. اڭشى قۇستاردىڭ ەرەكشەلىگىن، قاي كەزدە اۋلاۋعا بولاتىنىن ءبىلۋى كەرەك. كەيبىر قۇستاردىڭ تەك اتالىعىن اتۋعا رۇقسات ەتىلەدى. ولاردىڭ ەركەك نە ۇرعاشى ەكەنىن تۇرىنە قاراپ قانا اجىراتۋعا بولادى. مىسالى، اتالىعىنىڭ قاۋىرسىنى اشىق ءتۇستى بولسا، انالىعى كوبىنە سۇرعىلت نە قوڭىر ءتۇستى كەلەدى، - دەيدى اڭشى.

قولىنا قارۋ ۇستاعاننىڭ ءبارى اڭشى ەمەس. اڭ- قۇستىڭ ءتۇرىن اجىراتىپ، اۋلاۋ ءتارتىبىن ءبىلۋ ءۇشىن ارنايى وقىتۋ باعدارلاماسىنان ءوتۋ قاجەت. ويتكەنى سىرتتاي ءبىر-بىرىنە ۇقسايتىن اڭ-قۇس كوپ.

ماسەلەن، كەپتەردى كوزدەگەن ادام بايقاماي تۇركەپتەردى اتىپ قويۋى مۇمكىن. اسىرەسە، كۇن ساۋلەسىمەن شاعىلىسقان اسپاندا قۇستاردى ءبىر-بىرىنەن اجىراتۋ وڭاي ەمەس. سوندىقتان اڭشىعا قارۋدان بۇرىن ءبىلىم كەرەك. ايتپەسە، اڭشىلىق ەرەجەسىن بۇزعانى ءۇشىن قالتاسىنا سالماق ءتۇسۋى مۇمكىن. نە بولماسا، ءاۋ باستان قورىقشىنىڭ كومەگىنە جۇگىنگەن ءجون.

ولجاعا وبال بولماسىن: اڭ اۋلاۋدىڭ جاۋاپكەرشىلىگى

باياعىنىڭ سال-سەرىلەرىندەي قۇس سالىپ، ءيت جۇگىرتپەسە دە، تابيعات اياسىندا سەيىل قۇرىپ، اڭعا شىعۋدى جانى سۇيەتىن ەر ازاماتتار از ەمەس. الايدا اڭنىڭ ىزىنە ءتۇسىپ، كۇن-ءتۇن دەمەي ءتۇز كەزىپ، اقىرى ولجاسىن قولعا تۇسىرگەنىمەن، ەتىن ازىق ەتپەيتىندەر دە بار.

ولار ءۇشىن اڭشىلىقتىڭ قىزىعى كوزدەپ اتۋ، مەرگەندىگىن سىناۋ، اڭدى جارالاۋ. ال ولجانىڭ ەتى مەن تەرىسىن وزگەگە بەرە سالادى. ءتىپتى، كەيبىرى اتقان اڭىن سول جەردە قالدىرىپ، ارتىنا دا قاراماي كەتەدى. قورىقشىلاردىڭ قىنجىلتاتىن ءبىر ماسەلە دە وسى.

- بۇرىن اڭشىلىق كوپتەگەن وتباسى ءۇشىن كۇنكورىس كوزى بولعان. ادامدار وتباسىن اسىراۋ ءۇشىن اڭ اۋلاپ، ولجاسىن ۇيىنە الىپ قايتاتىن. قازىر جاعداي وزگەردى. ازىق- تۇلىكتى دۇكەننەن دە، بازاردان دا ساتىپ الۋعا بولادى. سوندىقتان اڭشىلىق تەك ولجا تابۋمەن شەكتەلمەۋى كەرەك. اڭشى زاڭدى ساقتاپ، تابيعاتقا جاۋاپكەرشىلىكپەن قاراپ، جانۋارلار دۇنيەسىنە زيان كەلتىرمەۋى قاجەت. اڭشىلىق مادەنيەتى دەگەنىمىز وسى، - دەدى باتىرجان سەيدومار.

اڭشى سانات پولات تا بۇل ماسەلەنى جوققا شىعارمايدى. ول وزىمەن اڭعا بىرگە شىققان جانداردىڭ اراسىندا ولجاسىن ازىق ەتپەك تۇگىلى، ونى قالاي تازالاپ، مۇشەلەۋدى بىلمەيتىندەر دە كەزدەسەتىنىن ايتادى.

- ءوزىم اڭنان العان ولجامدى دا، بالىقتى دا ۇيگە اكەلىپ، تازالاپ، اسقا دايىندايمىن. ويتكەنى اڭشىلىق تەك مىلتىق الىپ، اڭ اتۋمەن شەكتەلمەيدى. ولجانى كادەگە جاراتىپ، تابيعاتقا جاۋاپكەرشىلىكپەن قاراۋ كەرەك. اڭدى اتىپ الىپ، دالادا قالدىرىپ كەتۋدى قۇپتامايمىن. بۇل دۇرىس ەمەس، - دەيدى سانات پولات.

بۇل ىستە جاۋاپكەرشىلىك ولجانى كادەگە جاراتۋمەن عانا شەكتەلمەيدى. اڭشى رۇقسات قۇجاتى مەن زاڭ تالاپتارىن دا ەسكەرۋگە ءتيىس.

- ماسەلەن، اڭشى ۇيرەك اۋلاۋعا رۇقسات الىپ، ونى اتتى دەلىك. ءبىراق ولجاسىن وزىمەن بىرگە الىپ كەتپەسە دە، اڭشىلىق قاعيدالارىنا ساي ءتيىستى بەلگىنى قويۋعا مىندەتتى. بۇل تالاپتى ورىنداماسا، اڭشىلىق ەرەجەسىن بۇزعان بولىپ سانالادى. ال وزگە زاڭ بۇزۋشىلىقتاردىڭ بار-جوعى وقيعانىڭ ءمان-جايىن تەكسەرۋ بارىسىندا انىقتالادى، - دەدى س ق و ورمان شارۋاشىلىعى جانە جانۋارلار دۇنيەسى اۋماقتىق ينسپەكتسياسىنىڭ جانۋارلار دۇنيەسى جانە اڭشىلىق شارۋاشىلىعى ءبولىمىنىڭ باسشىسى ولەگ بەسپالوۆ.

رۇقسات قاعازى زاڭ بۇزۋعا قۇقىق بەرمەيدى

اڭشىلىق تۋرالى ءسوز قوزعاعاندا، براكونەرلىك ماسەلەسىن اينالىپ ءوتۋ مۇمكىن ەمەس. بۇل ءالى دە وزەكتى تاقىرىپ. ءبىرى زاڭدى اشىق بۇزسا، ەندى ءبىرى ونىڭ تالاپتارىن اينالىپ ءوتۋدىڭ امالىن ىزدەيدى.

ماسەلەن، كەيبىر اڭشىلار قولىنداعى رۇقسات قاعازعا سەنىپ، قاي جەردە دە اڭ اۋلاۋعا بولادى دەگەن تۇسىنىكپەن جۇرەدى ەكەن. ءبىراق بەرىلگەن رۇقساتتىڭ دا شەكاراسى بار. ءبىر اڭدى اۋلاۋعا بەرىلگەن قۇجات كەز كەلگەن القاپتا اڭ اتۋعا قۇقىق بەرمەيدى. كەيبىرى وسىنداي ايلاعا سالىپ، اڭشىلىق ەرەجەسىن بەلدەن باسىپ، تابيعاتقا زيان كەلتىرەدى ەكەن.

- براكونەر دەگەنىمىز - زاڭسىز اڭ اۋلايتىن ادام. ول مەملەكەتتىك قىزمەتكەر، كاسىپكەر نەمەسە باسقا سالادا جۇمىس ىستەيتىن ازامات بولسىن ماڭىزدى ەمەس. ەگەر زاڭسىز اڭ اۋلاسا، ول - براكونەر. ال جانۋارلار دۇنيەسىن قورعاۋدا قورىقشىلار مەن ينسپەكتورلاردىڭ ورنى ەرەكشە. ولار ءاردايىم باقىلاۋ جۇرگىزىپ، جابايى جانۋارلاردىڭ زاڭسىز اۋلانۋىنا جول بەرمەۋگە كۇش سالىپ، ءوز ۇلەسىن قوسىپ كەلەدى، - دەدى قورىقشى.

بۇل رەتتە زاڭسىز اڭ اۋلاۋدىڭ الدىن الۋ ءۇشىن تەكسەرۋ مەن باقىلاۋ جۇمىستارىن جۇيەلى جۇرگىزۋ ماڭىزدى.

- ەرەكشە قورعالاتىن تابيعي اۋماقتاردا ورمان شارۋاشىلىعى جانە جانۋارلار دۇنيەسى كوميتەتىنىڭ مەملەكەتتىك ينسپەكتورلارى قۇقىق قورعاۋ ورگاندارىنىڭ قىزمەتكەرلەرىمەن بىرلەسىپ، ارنايى رەيدتەر ۇيىمداستىرادى. مۇنداي ءىس-شارالار جىل بويى ۇزدىكسىز جۇرگىزىلىپ كەلەدى، - دەپ حابارلادى ق ر ەكولوگيا جانە تابيعي رەسۋرستار مينيسترلىگىنىڭ ورمان شارۋاشىلىعى جانە جانۋارلار دۇنيەسى كوميتەتى.

جالپى، جانۋارلار دۇنيەسىنە جاناشىرلىق پەن تابيعاتقا جاۋاپكەرشىلىكپەن قاراۋدى بالا كەزدەن بويعا ءسىڭىرۋ ماڭىزدى. باتىرجان سەيدوماردىڭ ايتۋىنشا، مۇنداي ماسەلەلەردىڭ تۇپكى شەشىمى تاربيەگە ءمان بەرۋ. وسكەلەڭ ۇرپاق اڭ-قۇستى قورعاۋدى، تابيعاتتى ايالاۋدى ەرتە جاستان ۇيرەنۋى كەرەك.

قورىتا ايتقاندا، ەلىمىزدە اڭشىلىق مادەنيەتى قالىپتاسىپ، وعان دەگەن قىزىعۋشىلىق ارتىپ كەلەدى. ساياتشىلىقتى سەرىك ەتىپ، اتا ءداستۇردىڭ تامىرىن ۇزبەي جۇرگەن جاندار دا از ەمەس. ءتىپتى اڭ اۋلاۋعا ارنايى كەلەتىن شەتەلدىك اڭشىلار دا بار. الايدا قوردالانعان ماسەلەلەر دە جوق ەمەس. ەندىگى مىندەت - اڭشىلىق مادەنيەتىن ودان ءارى ورىستەتىپ، زاڭسىز اۋلاۋعا توسقاۋىل قويۋ جانە تابيعاتقا دەگەن جاناشىرلىقتى جاس ۇرپاقتىڭ بويىنا ءسىڭىرۋ. ويتكەنى اڭشىلىقتىڭ ابىرويى اتقان اڭنىڭ سانىمەن ەمەس، تابيعات الدىنداعى جاۋاپكەرشىلىكپەن ولشەنەدى.