ادەبيەت وقىرمانسىز ءومىر سۇرە الا ما؟

 فەنيكس دەگەن قۇس بار- دى. مىڭداعان جىلدار جاساي بەرەدى. ولە قالسا ورتەپ، كۇلىن وتقا سالساڭ قايتا ءتىرىلىپ تۇرا كەلەدى. اسىلىندا، كوركەم شىعارما دا سول سياقتى.

كوركەم قابىلداۋ - شىعارمانىڭ سوڭعى ايالداماسى ەمەس، ونىڭ تاعدىرىن شەشەتىن ءسات. شىعارما اۆتور ويىنان تۋعانىمەن، ءومىرىن وقىرمان ساناسىندا باستايدى. سوندىقتان كوركەم تۋىندى - ءبىر ادامنىڭ ىشكى مونولوگى ەمەس، اۆتور مەن وقىرمان اراسىنداعى توقتاۋسىز رۋحاني اڭگىمە. ادەبيەت وسى بايلانىس ارقىلى ءومىر سۇرەدى.

ءماتىننىڭ شىنايى قوعامدىق بولمىسى وقىرمان ساناسىندا ورنىققان كەزدە عانا ايقىندالادى. شىعارما وقىلادى، وي ەلەگىنەن وتەدى، قابىلدانادى، كەيدە قارسىلىققا ۇشىرايدى، كەيدە قايتا وقىلادى. مىنە، وسى قوزعالىس ارقىلى عانا كوركەم ءماتىن قوعامنىڭ رۋحاني كەڭىستىگىنە ەنەدى. وقىرمانسىز شىعارما - قاعازدا بار، ءبىراق ومىرگە ءالى ارالاسپاعان دۇنيە.

بۇعان ورىس جازۋشىسى الەكسەي تولستوي كەرەمەت مىسال كەلتىرەدى.

«ءسىزدى، جازۋشىنى، ەلسىز ارال جاعالاۋىنا تاستاپ كەتتى دەلىك. ماسەلەن، سوڭعى كۇنىڭىزگە دەيىن ادام بالاسىن كورمەيتىنىڭىزگە جانە مىنا الەمگە قالدىراتىنىڭىز ەشقاشان جارىق كورمەيتىنىنە سەنىمدىسىز دەلىك. ءسىز وندا روماندار، درامالار، ولەڭدەر جازار ما ەدىڭىز؟» جاۋاپتى سۇراق قويۋشىنىڭ ءوزى بەرەدى: «ارينە جازبايسىز، ويتكەنى شىعارماشىلىق ءۇشىن كەرەك ەكىنشى پوليۋس - وقىرمان»، دەيدى.

ادەبيەتتىڭ وسى قىرىن ⅩⅩ عاسىردا رەتسەپتيۆتىك ەستەتيكا الدىڭعى قاتارعا شىعاردى. بۇل باعىت كوركەم تۋىندىنى تەك اۆتور ەركىمەن شەكتەپ قويۋ جەتكىلىكسىز ەكەنىن كورسەتتى. شىعارمانىڭ ماعىناسى ونى قابىلداۋ بارىسىندا اشىلادى. وسى تۇرعىدان قاراعاندا، ادەبيەت تاريحى - تەك قالامگەرلەر تىزبەگى ەمەس، وقىرمان كوكجيەگىنىڭ، قوعامدىق تالعامنىڭ، رۋحاني سۇرانىستىڭ وزگەرۋ تاريحى.

الايدا قابىلداۋدىڭ ءرولىن اسىرا دارىپتەۋ بەلگىلى ءبىر قاۋىپكە دە جول اشادى. ەگەر كوركەم ءماتىننىڭ ءمانى تۇگەلدەي وقىرمان ەركىنە كوشسە، وندا شىعارما اۆتورلىق ويدان، تاريحي كونتەكستەن، كوركەمدىك قۇرىلىمنان اجىراپ قالۋى مۇمكىن. سوندىقتان كوركەمدىك قارىم- قاتىناس ۇعىمى اسا ماڭىزدى نارسە. ويتكەنى كوركەم قارىم-قاتىناس وقىرماننان جاي اسەرلەنۋدى ەمەس، ءماتىندى ۇعىنۋدى تالاپ ەتەدى.

ۇعىنۋ - ادەبيەتتىڭ قوعاممەن بايلانىسىن قۇراتىن نەگىزگى شارت. تەك ۇعىنۋ ارقىلى عانا اۆتور ويى مەن سەزىمى وقىرمان ساناسىنا جەتەدى، يدەيالىق-كوركەمدىك اسەر جۇزەگە اسادى، ادەبيەتتىڭ الەۋمەتتىك سالماعى ايقىندالادى. ۇعىنۋ جوق جەردە ادەبيەت تەك جەكە اسەرلەردىڭ جيىنتىعىنا اينالىپ، قوعامدىق پىكىر مۇمكىندىگىنەن ايىرىلادى.

ءبىراق ۇعىنۋ دا - وڭاي ارەكەت ەمەس. كوركەم شىعارمانى ۇعىنىپ وقۋ - ونى جازۋعا كەتكەن ەڭبەكپەن پارا- پار ۇدەرىس. اۆتور بەينەلەپ وتىرعان ءومىر ءوزىنىڭ دە ساناسىندا جاڭعىرىپ، ءوزى دە سول ءومىردىڭ بولشەگىنە اينالۋى ءۇشىن وقىرمان دا ساناسىنا سالماق ءتۇسىرۋى قاجەت. «مەنى قىزىقتىر»، «نە ايتقىڭ كەلگەنىڭدى ءتۇسىندىر» دەيتىن ادامدار گوگولدىڭ سيقىرشى كەيىپكەرى پاتسيۋكتىڭ تاماق ىشكەنىن ەسكە تۇسىرەدى. ول بۇعان كەلگەندە مۇلدە قينالمايتىن. ونىڭ الدىندا ءبىر تارەلكە ۆارەنيك پەن قايماق تۇراتىن. الگى ۆارەنيكتەر سيقىردىڭ كۇشىمەن ءوزى كوتەرىلىپ، قايماققا كۇمپ ەتىپ الىپ پاتسيۋكتىڭ اۋزىنا قاراي اعىلا بەرەتىن. ءبىراق وقۋ پروتسەسى پاتسيۋكتىڭ تۇسكى اسىنا تۇك تە ۇقسامايتىن قۇبىلىس. وسى كۇردەلى قۇبىلىستى «گەرمەنيەۆتيكا» اتتى عىلىم زەرتتەيدى. ول ءتۇسىنۋدىڭ قالاي جۇزەگە اساتىنىن عانا ەمەس، ونىڭ تاريحي، مادەني، تىلدىك شارتتارىن دا تارازىلايدى.

سوندىقتان بۇگىنگى ادەبي ۇدەرىس ءۇشىن ەڭ وزەكتى ماسەلە - تەپە- تەڭدىكتى ساقتاۋ. وقىرمان ءرولىن مويىنداۋ قاجەت، ءبىراق ءماتىندى ەركىن قيالدىڭ الاڭىنا اينالدىرۋعا بولمايدى. ادەبيەت -اۆتور مەن وقىرمان اراسىنداعى ويىن الاڭى ەمەس، ورتاق مادەني جادتا، تاريحي كەڭىستىكتە جۇرەتىن رۋحاني ءارى وتە جاۋاپتى ارەكەت. سول جاۋاپكەرشىلىك ساقتالعان كەزدە عانا كوركەم شىعارما ءوز ءداۋىرىنىڭ ۇدەسىنەن شىعادى.

ابزال ماقاش

egemen.kz