ماعجان جۇمابايەۆ. «باتىر بايان» پوەماسى
استانا. قازاقپارات - ابىلاي حاننىڭ ءوز زامانىندا اسا جوعارى باعالاعان ەكى باتىرى بولسا، سونىڭ ءبىرى - بايان باتىر. ورتا ءجۇزدىڭ ۋاق رۋىنان شىققان ايگىلى باتىر تۋرالى اڭىز دا، اقيقات تا كوپ. سونداي ءبىر اڭىزعا نەگىزدەلىپ جازىلعان پوەما - «باتىر بايان». قازاق پوەزياسىنىڭ ءىنجۋ-مارجانىنا اينالعان پوەمانىڭ اۆتورى - ماعجان جۇمابايەۆ.
بۇل پوەمادا بايان باتىر تۋرالى ايتىلادى. الاماندىقتا باتىر بايان ءبىر سۇلۋ قالماق قىزدى تۇتقىنعا الادى. بايان قالماق قىزىنا عاشىق بولىپ، ءبىراق قىز جاقتان باتىردىڭ كوڭىلىنەن شىعاتىنداي جاۋاپ بولمايدى. قالماق قىزدىڭ ەسىمى - قۇرالاي. بۇل قىز باياندى ەمەس، ونىڭ ءىنىسى نوياندى ءسۇيىپ، ەكەۋى قىزدىڭ وتانىنا قاشپاقشى بولادى. باتىر بايان بۇل ءىستى تۋعان جەردى ساتۋ دەپ ەسەپتەپ، ولاردى ارتىنان قۋىپ، قۇرالاي مەن نوياندى ءوز قولىمەن ولتىرەدى. قىزبالىقپەن جاسالعان ىستەن كەيىن بايان ءوز ىسىنە وكىنىپ، ەكەۋىن بىرگە جەرلەيدى. وسىدان كەيىن، باتىر بايان ابىلاي حاننىڭ رۇقساتىن الماي، قاسىنا 100 جىگىتتى ىلەستىرىپ قالماقتارعا اتتانادى. سول سوعىستا بايان باتىر قايتىس بولادى.
بايان قاسابولات ۇلى - تۇتاس عۇمىرىن قازاق جۇرتىنىڭ تاۋەلسىزدىگى جولىنداعى كۇرەسكە ارناعان ەرجۇرەك باتىر. باتىرلىعىمەن، تاپقىرلىعىمەن حان ابىلايدىڭ ەرەكشە قۇرمەتىنە بولەنگەن. قازاق- جوڭعار شايقاستارىنا قاتىسىپ، «باتىر بايان» اتانعان. بۇل كىسى تۋرالى شوقان ءۋاليحانوۆتىڭ ەڭبەكتەرىندە جانە پروفەسسور زارقىن تايشىباي كەلتىرگەن ومبى وبلىستىق مەملەكەتتىك مۇراعاتىنىڭ ماتەريالدارىندا ناقتىراق جازىلادى. بۇدان باسقا قازاقتىڭ ۇلى جىراۋ-اقىندارى ۇمبەتەي مەن ءتاتىقارانىڭ ولەڭ- جىرلارىندا، حالىق اۋزىندا ساقتالعان «جانتاي باتىر» فولكلورلىق مۇراسىندا باتىر ەسىمى اتالىپ، ەرلىگى دارىپتەلەدى.
نازارلارىڭىزعا ماعجان جۇمابايەۆتىڭ قازاق باتىرىنا ارناعان «باتىر بايان» پوەماسىنىڭ تولىق نۇسقاسىن ۇسىنامىز.
باتىر بايان
ءبىرىنشى تاراۋ
جۇرەگىم، مەن زارلىمىن جارالىعا،
سۇم ءومىر اباقتى عوي سانالىعا.
قىزىل ءتىل، قولىم ەمەس، كىسەندەۋلى،
سوندىقتان جانىم كۇيىپ جانادى دا.
قۋ ءومىر قىزىعى جوق قاجىتقان سوڭ،
تولعانىپ قاراۋىم سول باياعىعا.
ءتۇيىننىڭ توقسان ءتۇرلى شەشۋى بار
ادەمى ەرتەگىدەي باياعىدا.
ادەمى وتكەندى ويلاپ اينىماسام،
سۇم ءومىر كۇشتى ۋىن ايادى ما؟
ەرتەگى ۋاتپاي ما بالانى دا،
ءسوز سيقىر عوي، جازباي ما جارانى دا؟
اقىن دا ءبىر بالا عوي ايعا ۇمتىلعان،
ەركىمەن ءوزى-اق وتقا بارادى دا.
جاي تاقتاق جابايىدان جول قالعاندا،
قاندى ور بوپ اقىن جولى قالادى دا.
ويلايدى، كۇڭىرەنەدى، تولعايدى اقىن،
كۇرسىنىپ كوزىنە جاس الادى دا.
اقىندا ادامزاتتان دوس بولمايدى،
جالعىز- اق سىرىن سويلەر قالامىنا.
مەن دە ويدى اعىتامىن قالامىما،
ارقانىڭ كوز جىبەرسەم الابىنا:
سارىارقا - سارى داريا، قيىرى جوق،
كوز بولسىن قانداي قىران، تالادى دا.
ىشىندە سارى داريا كوز توقتاتار
كوكشەتاۋ - سارىارقانىڭ ارالى دا.
كوكشەدە كۇنى كەشە قويداي ورگەن
ءتۇرلى اڭ: ءبورى، بۇعى، مارالى دا.
ايرىلىپ اساۋ، ەركە اڭدارىنان،
كوكشەنىڭ تاس جۇرەگى جارالى دا!
ارقادا جەر جەتپەيدى بۋرابايعا،
بولەنگەن بۇيرا سىپسىڭ قاراعايعا.
بۇلت قۇشقان ماڭگى مەڭ-زەڭ كوكشەتاۋعا
بولەكتەۋ: «وي، باۋىرىم!» - دەر انادايدا.
وقجەتپەس نايزا قيا - قىرانعا ۇيا،
قاراساڭ، جاننىڭ شەرى تاراماي ما؟
سولاردىڭ ورتاسىندا بۋراباي كول
ءموپ- ءمولدىر، ءدوپ- دوڭگەلەك ۇقسايدى ايعا.
بۋراباي - ارقا ارالى، جەر ەركەسى،
ەرتەدە قونىس بولعان ابىلايعا.
باۋىرىندا بۋرابايدىڭ قالىڭ اعاش،
كوكشەنىڭ جالىمەنەن بىتكەن جالعاس.
ارۋدىڭ اقپەن ورگەن تۇلىمىنداي
قاراعاي، قىزىل قايىڭ، تال ارالاس.
ەرتەدە جەل وتپەيتىن قىزىل اعاش،
داريعا، بۇل كۇندەردە جاپ-جالاڭاش!
قابىرىنەن اۋليەنىڭ الاشقا ارتىق،
ەرتەدە ابىلايعا وردا بولعان اعاش.
ورداسىن سول اعاشتاعى ابىلايدىڭ
مەككەدەي تاۋەپ قىلعان تامام الاش.
قيىن كۇن تۋعان الاش بالاسىنا،
شۇبىرىپ جاپاننىڭ سار دالاسىندا،
كەز بولعان، جاۋدان ۇركىپ، «اقتابانعا»،
دۇشپاننىڭ قالعانداي بوپ تاباسىنا.
ارقاعا اياق سالىپ، تۇسكەن بارىپ
ەكى وتتىڭ - ورىس، قىتاي اراسىنا.
كۇندەردە سوناۋ قارا، تاپسىرعان ەل
تاعدىرىن ابىلايداي داناسىنا.
سول كۇندە ەل قورعاعان ابىلايدىڭ
قىلساڭ دا از قانشا تاۋەپ مولاسىنا.
الىستان ورىس، قىتاي - اۋىر سالماق،
جاقىننان تىنشىتپايدى قالىڭ قالماق.
ارتىندا - ور، الدىندا - كور، جان-جاعى جاۋ،
داعدارعان الاش ەندى قايدا بارماق؟
سول كەزدە ەلگە قورعان بولعان ابىلاي،
كوپ جاۋدىڭ ءبىرىن شاۋىپ، ءبىرىن ارباپ.
كۇندەردىڭ ءبىر كۇنىندە حان ابىلاي
قالماققا (ويىنا الدى) ويران سالماق.
حانىنان «اتتان!» دەگەن ءسوز شىققان سوڭ،
ورداعا باتىر، بيلەر كەلدى انداپ.
جيىلدى وڭشەڭ نويان ىعاي- سىعاي،
بايجىگىت، تاسبولات پەن بي تولىباي،
تۋ باستا ابىلايدى حان كوتەرگەن
قامقورى قاراۋىلدىڭ شەشەن قاناي،
اشۋى جاۋعان قارداي، شوككەن نارداي
قارت قىران قانجىعالى قارت بوگەنباي،
بوكەڭنىڭ جاس جولبارىس جەتكىنشەگى
اۋزىنان جالىن شاشقان جاس جاناتاي،
نايزاسىن ناجاعايداي ويناتاتىن
جاس بارىس باسەنتيىن سارىمالاي.
بالتالى، ەكپىندى وتتان ورازىمبەت،
سىرعالى، شاپشاڭ وقتان ەر ەلشىبەك،
وزىنە ءتىرى جاندى تەڭ كورمەيتىن
تاكاپپار قوشقار ۇلى ەر جانىبەك،
قالدانعا حانمەن بىرگە تۇتقىن بولعان
جولداسى ابىلايدىڭ باتىر جابەك،
مايداندا وت شاشقانداي وق شاشاتىن
سىرتتانى باسەنتيىن ەر سىرىمبەت -
وسىنداي وڭشەڭ كوكجال جيىلىستى
كۇڭىرەنىپ جولبارىستاي: «جاۋ قايدا؟» - دەپ.
ءارى اقىن، ءارى باتىر قارابۇجىر،
ايتاتىن ورلەپ بارىپ اسپانعا سىر.
بۇقار مەن ءتاتىعارا جىرلاعاندا،
تولقىندى تۇڭعيىق بوپ توگىلەر جىر.
وسىلاي دۋمانمەنەن كۇندەر ءوتىپ،
باتىرلار ەرىكتى ەندى جاتقانعا قۇر.
اتتان دەپ ءالى ايتپاعان ابىلايعا
كوكجالدار دەي باستادى: «ءجۇر ەندى، ءجۇر!»
الايدا ابىلايدان ءسوز بولمادى،
سوندىقتان بۇعىپ، بىقسىپ تۋدى كۇبىر.
جينالعان وڭشەڭ ءبورى بۋرابايعا،
الاشتىڭ كەبەسىندەي ىزگى جايعا.
باتىرلار بۇعاۋداعى ارىستانداي،
ابىلاي تۇڭعيىق ءبىر تەرەڭ ويدا.
ءبارى دە ەل قورعانى - باتىر، بيلەر،
اتتانباي تەك جاتۋدان تاپپاي پايدا:
«جۇرەلىك، جاۋ باسىنار!» دەگەن سوزبەن
سالادى قاناي ءبيدى ابىلايعا.
بي قاناي: «بۇ قالاي؟» - دەپ باستاعاندا،
ابىلاي سۇرايدى ودان: «بايان قايدا؟
«قانايىم، ويىڭ ۋداي، ءتىلىڭ شايان،
امال نە، كەلگەن جوق قوي باتىر بايان.
كوپ جاۋدىڭ الباستىسى، ەل ەركەسى
باياننىڭ باتىرلىعى الاشقا ايان.
باياننىڭ ارۋاقتى قۇر اتىنان
كوپ قالماق بولماۋشى ما ەد قورقاق قويان؟
ناركەسكەن، ورتتەي ەسكەن، قايتپاس بولات
بايانسىز قاناتىمدى قالاي جايام؟!
بي قاناي! اتتانبايدى حان ابىلاي،
كەلمەسە قاندىبالاق باتىر بايان!» -
دەگەن سوڭ ويى تەڭىز حان ابىلاي،
اياڭداپ باتىرلارعا قايتتى قاناي.
بايلاۋلى بورىلەردى ازا قىلماي،
كەستەلەپ، سوزبەن سيپاپ ايتتى قاناي.
كۇڭدەۋ مە، كوتەرۋ مە، كىم ءبىلىپتى،
باتىرلار دەستى جالعىز: «بايان بالا-اي!»
كوكشەنىڭ باۋىرىندا وڭشەڭ كوكجال
كۇڭىرەنىپ كۇتىپ جاتتى كۇندەر تالاي.
«جاۋ!» دەسە، جاتپايتۇعىن باتىر بايان،
اپىرم-اي، كەلمەۋىنىڭ ءمانى قالاي؟
جاس بايان جاۋدى تالاي كورمەپ پە ەدى،
سورعالاپ سۇڭقاردايىن تونبەپ پە ەدى،
مايداندا جولبارىستاي جالعىز ويناپ،
سان قولعا اش بورىدەي كىرمەپ پە ەدى؟!
جەبەسى كوبە بۇزىپ، جۇرەكتى ۇزبەي،
نايزاسىن، ءسىرا، شالعاي سەرمەپ پە ەدى؟
ءبىرىن ايت، ءبارىن ايت تا، باسقا باتىر
بايانداي «الاشىم!» دەپ ەڭىرەپ پە ەدى؟
بۇل جولى كەشىگۋى جاي ەمەس قوي،
تۇلپارىم كەز بولدى عوي ورعا، تەگى!
ارقادا ءبىر وزەندى دەر وباعان،
سول جەردە ازعانا ۋاق قونىس قىلعان.
ۋاقتىڭ ەرتە كۇندە وجەت قايسار
ەر كوكشە، ەر قوسايداي ەرى بولعان.
سول ەرى ەرتە كۇننىڭ - ەر كوكشەنىڭ
ناسىلىنەن قايتپاس الماس بايان تۋعان.
باياننىڭ ەر اعاسى باتىر سارى،
قوس قىران تىزە قوسىپ جاۋىن قۋعان.
اينالىپ ونى ايت، مۇنى ايت، باياندى ايت،
ەر بايان الاشىنىڭ بەتىن جۋعان.
ول كۇندەر از قازاق پەن قالىڭ قالماق
قىران مەن قارا قۇستاي الىسقان شاق.
بالاسى التى الاشتىڭ ابىلايدىڭ
استىندا اق تۋىنىڭ تابىسقان شاق.
قازاقتىڭ باتىرلارى ءبارى قىران،
سوندا دا ءبىر باتىر جوق بايانداي تاپ.
جاۋىنىڭ ءبىر جورىقتا ءبىر سۇلۋىن
ەر بايان الىپ قايتقان ارتىنا ساپ.
باياننىڭ الىپ قايتقان سول سۇلۋى -
بالدىرعان بوبەك دەرلىك، ون ءتورت جاستا اق.
سول سۇلۋ سۇلۋ ەكەن اتقان تاڭداي،
ءبىر سوعان بار سۇلۋلىق جيىلعانداي.
تورعىن ەت، شاپاقتاي بەت، ءتىسى مەرۋەرت،
سوزدەرى - سۋ سىلدىرلاپ قۇيىلعانداي.
ءبىر ۋلاپ كوز قاراسى، ءبىر اينىتقان،
جۇلدىزداي ەركەلەگەن سونبەي-جانباي.
لەبىزى - جىبەك لەبى، جۇماق جەلى،
كاۋسارداي تاتقان ادام قالار قانباي.
شىن ەر عوي باتىر بايان الىپ قايتقان
ەلىنە سول سۇلۋدى، ەستەن تانباي.
ەر بايان جاس سۇلۋدى الىپ كەلگەن،
سۇڭقارداي بابىنداعى سۇقسىر كورگەن.
قان جاۋىپ ەكى كوزىن، قاندى بالاق
ىلمەككە قوڭىر قازدى كوڭىل بولگەن.
مارال بار وققا ۇشپايتىن، تىم ساق ءبىراق
كەزەڭدە كەز كەلسە دە قانداي مەرگەن.
بولماسىن جاس سۇلۋدىڭ بىلگەننەن سوڭ،
ەر بايان قارىنداس قىپ، ەرىك بەرگەن.
الايدا ار الىسقان جۇرەگىمەن
تەڭىزدە الىسقانداي كۇشتى سەڭمەن.
قالماقتىڭ قايسار قىزى قايرىلماعان،
بولاتتاي جاسۋ بىلمەي، مايرىلماعان.
جاپ- جاس قىز سۇمدىعى مول، سىر بەرمەيدى،
جانداي- اق ويدان اۋلاق قايعىرماعان.
الاشتىڭ ارۋى بوپ كەتسە داعى،
جانىمەن ءوز جۇرتىنان ايرىلماعان.
سۇم سۇلۋ انادايدان «اعاتايلاپ»،
باياندا جان قويماعان جاندىرماعان.
سوندا دا سىر شىعارماي باتىر بايان،
جاستىق قىپ جانىن ەستەن تاندىرماعان.
وسىلاي ىشتەن كۇيگەن باتىر بايان،
باياننىڭ باتىرلىعى الاشقا ايان.
باياننىڭ ءىنىسى بار ون بەس جاستا -
ءبورىنىڭ بولتىرىگى - بالا نويان.
نوياننىڭ بار اقىلى بىلەگىندە،
بيلەگەن اساۋ جۇرەك، قايناعان قان.
كەلگەندە-اق سۇلۋدىڭ ءبىر قاراۋىنان
نوياننىڭ جۇرەگىندە ۇشقىن تۋعان.
سول ۇشقىن ورتكە اينالىپ، جاپ-جاس نويان
الىسىپ جۇرەگىمەن، الاسۇرعان.
جاستىقتا جالىندانىپ سۇيگەن قانداي!
بالاداي وكسىپ جىلاپ، كۇيگەن قانداي!
كورمەسەڭ جان- جارىڭدى ولگەندەي بوپ،
قايعىرىپ كۇلدەن كەبىن كيگەن قانداي!
كەۋدەڭە جان كىرمەي مە، كوزىڭ شالسا،
ءومىرىڭ جاڭا اعارىپ اتقان تاڭداي.
كەۋدەڭدى قاسيەتتى ساۋلە كەرنەپ،
جۇرەگىڭ سول مينۋتتە جارىلعانداي.
نە دەرسىڭ سالپاڭ قۇلاق ەسەكتەرگە،
وگىزدەي ءومىر سۇرگەن سۇيمەي-جانباي!
نويان دا سول سۇلۋعا - ءتاتتى بالداي،
مولدىرەپ قاراۋشى ەدى كوزى تالماي.
ماس بولىپ، دەنە تۇگىل، جانى ەلجىرەپ،
جۇتقانداي سول ساۋلەنى دەمىن الماي.
الايدا بۇزىق ويدان اۋلاق ەدى،
سۇلۋعا ءتاڭىرى كورىپ تابىنعانداي.
جانسا دا جاپ-جاس نويان، سۇم سۇلۋ قىز
كوپ زامان ءجۇردى ءبىراق كوز دە سالماي.
سوندا دا كەيبىر كەزدە اق بەتىنە
ءبىر نارسە جۇگىرۋشى ەد ىستىق قانداي.
ايعا التىن كۇن نۇرىنان ساۋلە بەرمەك،
شالقىعان ماحاببات- وت اسپانعا ورلەپ.
جۇرەگىن ءوزى سۇيگەن وتتى جۇرەك
وياتپاق تاس بولسا دا، زارلاپ تەربەپ.
باسىندا سىر بەرمەگەن سۇم سۇلۋعا،
ءبىرازدان بولا باستار كۇلكى كەرمەك.
نوياننان و دا كوزىن الماس بولدى،
كۇيدىرىپ جاس جۇرەگىن جالىن كەرنەپ.
شەشىلدى ەكى جاستىڭ جۇمباقتارى،
ەكەۋى ءبىر ىڭىردە سايدا كەز كەپ...
سيقىرلى گۇلگە ورانعان جىبەك مايدا،
سىلدىرلاپ سىلق-سىلق كۇلگەن تەرەڭ سايدا
ەركە وزەن جانىن ورتەپ، جارمەن ويناپ،
سۇيگىزگەن اق بەتىنەن كۇمىس ايعا.
سونداي ءبىر جىبەك كەشتە جانى ورتەنىپ،
ەكەۋى «ءاي!» دەسكەندەي بارعان سايعا.
اۋلاقتا سۇيىسكەن جان ۇشىراسسا،
ەرىكسىز تامىرلارعا ۋ تاراماي ما؟!
انتتاسىپ، ايرىلماسقا ءسوز بايلاسىپ،
باستىق دەپ ارسىعا ادىم ساناماي ما؟
جاس نويان قىزدى كورىپ وت بوپ كەتتى،
كوزدەرى قىزىل جالىن شوق بوپ كەتتى،
جەر مەن كوك، اي، جۇلدىزدى تۇمان باسىپ،
ءبىر قىزدان باسقا نارسە جوق بوپ كەتتى.
كەلدى دە قىزعا جالىن سوزدەرىمەن
شىعاردى جان ۇشىرىپ ىشتەگى ءورتتى.
ءبىر كۇيىپ، ءبىر سۋىنىپ، ءبىر ەلجىرەپ،
بىرەسە جاس بالاداي جاسىن توكتى.
ورتەمەي وتتى جۇرەك قويماق پا ەكەن،
تاقادى سۇلۋ قىز دا بەتكە بەتتى.
قىز سوندا: «نويان باۋىرىم - كەبەم!- دەدى، -
مەن سەنىڭ سۇيگەنىڭە سەنەم، - دەدى. -
سۇيەمىن مەن دە سەنى، ءتاڭىرى كۋا،
ءتان تۇگىل، جانىم ساعان بەرەم!- دەدى. -
نويانىم، ءبىراق سەنەن قالاۋىم بار»، -
دەدى دە، سۇلۋ ويعا تەرەڭدەدى.
سۇلۋدىڭ سىرعا تولى تورعىن بەتى- اي،
بەتىندە ەشبىر تولقىن كورىنبەدى.
ءبىرازدان كوزدەرىنە جاس مولدىرەپ،
جاس سۇلۋ جىلاپ تۇرىپ كۇلىمدەدى.
قىز سوندا: «قالاۋىم بار، نويان باتىر،
اداسقان اققۋ قۇستاي مەن ءبىر پاقىر.
ارقانىڭ ارۋى بوپ جۇرسەم داعى،
الىستا تۋعان، وسكەن جەرىم جاتىر.
وتكىزگەن بالاۋساداي بوبەك كۇنىم،
بارقىتتاي بەلەس- بەلەس بەلىم جاتىر.
ايبىندى ارىستانداي قۇمدا كەزگەن،
كۇڭىرەنىپ قالىڭ قالماق ەلىم جاتىر.
بارقىت بەل، قاشقان قالماق قالسىن ادىرا،
اتا- انام - ايىم مەنەن كۇنىم جاتىر.
ەر بايان ءبىزدىڭ ەلگە بارعان ەدى،
كوپ قويعا كوكجال ويران سالعان ەدى.
بوبەگىن شىرىلداتىپ اپ كەتكەندە
اتا- انام جىلاپ- زارلاپ قالعان ەدى.
سورلى انام كوكىرەگىن كوككە ساۋىپ،
قان جىلاپ مەنەن ءبىر انت العان ەدى.
ول انتى: «ەلدىڭ شەتىن، اناڭ بەتىن
ءبىر كورمەي، قوزىم، ەرگە بارما!» - دەدى.
اناما ءسوزىم - اناۋ، ءوزىم - مىناۋ،
جاس نويان، جۇگىنەمىن ەر دەپ سەنى.
كور بولساق، كوردى كورمەي، ءتاڭىرى وڭداي ما،
ەر بايان نەگە باتقان تەرەڭ ويعا؟
مەن سوردى كورگەننەن- اق سۇيگەن بايان،
قوسىلساق، بايانعا اۋىر دەرت بولماي ما؟
بيىككە كەتپەي كيىك، ويدا ويناسا،
اشۋلى ارىستانعا مەرت بولماي ما؟
ەكەۋمىز سارىارقادان ساپار قىلساق،
قاتەرسىز قوسىلۋىمىز بەرىك بولماي ما؟
قانى ءبىر ەل ەدى عوي قازاق، قالماق،
و دا ءبىر ساعان تۋعان جۇرت بولماي ما؟!» -
دەپ سۇلۋ سىبىرلادى سيقىر ءسوزىن،
تولتىرىپ مەرۋەرتتەي جاسقا كوزىن،
«شىداشى، كانە كۇيمەي!» - دەگەندەي- اق،
نويانعا تاقاپ تۇرىپ جالىن ءجۇزىن.
جاس نويان جاس قانىنا تۇنشىققان سوڭ،
ۇمىتپاي تۇرسىن قالاي ءوزى- ءوزىن!
«جارايدى، دايارمىن!» - دەپ ايتىپ سالدى،
ويلانىپ ءبىر مينۋت تا قىلماي ءتوزىم.
سول سايدا ۋادەلەرىن بەكىتىسىپ،
ەكەۋى ايمالاستى ىستىق ءجۇزىن.
سول ۋاقىت مەزگىل ەكەن ءدال تاڭ الدى،
ءتوزىم قىپ البىرت نويان كۇتپەي تاڭدى،
جۇگىرىپ جان ۇشىرىپ جاياۋ بارىپ،
جىلقىدان ەكى جۇيرىك تاڭداپ الدى.
ازىراق ازىق الىپ، قارۋ- جاراق،
جۇيرىككە اسەم ابزەل تۇرمان سالدى.
ءسويتتى دە سارىارقامەن ەسەندەسىپ،
ەكەۋى ەسكەن جەلدەي كەتىپ قالدى.
كەتتى ولار. ساسكە بولدى، اۋىل تۇردى،
الدىمەن ەر بايانعا حابار باردى.
بوز ۇيدە جاتىر ەكەن بايان جالعىز -
كەرىلگەن كۇنگە ەركەلەپ جاس جولبارىس.
اۋىلدىڭ اقساقالى ءسوزدى اكەلگەن
دەپ باستاپ: «بايان- ايىم، ءبىر ماسقارا ءىس
وتكەن ءتۇن بولىپ قاپتى...»، - دەپ شۇبىرتىپ،
جاۋدىردى ەكى جاسقا نالەت- قارعىس.
الايدا جاس نوياندى اقتاي سويلەپ،
دەي بەردى: «قىلدى-اۋ بىزگە قالماق قار قىز!»
ەر بايان سۇپ-سۇر بولىپ، دەدى ءبىراق:
«جارايدى... بار، اقساقال. ويلانارمىز».
بوز ۇيدە جالعىز قالىپ بايان ەندى،
جارالى جولبارىستاي كۇڭىرەندى.
قورعاسىن ميىن، ويىن تومەن باسىپ،
اقىلعا العىر قۇستاي اشۋ ءتوندى.
ءبىر كوك سۇر ءتۇس ەنگىزىپ بار دەنەگە،
سۇم جۇرەك قاندى وزىنە جيناي بەردى.
اقىرى اشۋ ەردى بيلەپ كەتىپ،
جالپ ەتىپ سونگەن شامداي اقىل ءولدى.
ءولدى اقىل. اتىپ تۇرىپ باتىر بايان،
بوز ۇيدەن وق جىلانداي شىعا كەلدى.
ەر بايان سول كەتكەننەن كەتە باردى،
ءمىنىپ اپ بەلدەۋدەگى كوك تۇلپاردى.
دۋلىعا، قالقان، كوبە قالعان ۇمىت،
بەلىندە جالعىز- اق ءبىر ساداق بار- دى.
باۋىرىنان وباعاننىڭ ورعىپ ءوتىپ،
ارىستان ايدالادا ءدۇبىر سالدى.
داۋىلداي تالماي ەسىپ، جەلدەي ۇشىپ،
ءتۇس اۋا جولدىوزەككە جەتىپ قالدى.
كەرميىق جولدىوزەكتىڭ دالاسىندا
الىستان ەكى قارانى كوزى شالدى.
اتىعاي قونىس سالعان جولدىوزەككە،
قۇنارسىز، اشى تاتىر سورلى وزەككە.
جولدىوزەك - جولسىز وزەك، قۇتسىز، وتسىز،
الدىمەن جاۋ دا سالعان قولدى وزەككە.
ايرىلىپ بايلىعىنان، كوپ سوققى جەپ،
كوز جاسى اتىعايدىڭ تولدى وزەككە.
الاشتىڭ اسان قايعى دانىشپانى
كەتپەگەن «قاندى وزەك» دەپ ءتىپتى تەككە.
ەجەلدەن قۇت دارىماي، قاعىنعان جەر،
قايعىلى ءبىر ءىس بولدى سول وزەكتە.
الىستان ەكى قارا كوردى بايان،
كىلەگەي قارا بۇلتتاي ءتوندى بايان.
وي جوق بوپ، جۇرەك شوق بوپ، قۇر ەكپىن بوپ،
سۇڭقارداي سورعالاعان كەلدى بايان.
قىز تۇگىل، قانى بىرگە ءوز باۋىرىن
تانىماي قالعانداي دا بولدى بايان.
بايلانعان بەلدە سالا ساداعىنا
قالشىلداپ قالدى سالىپ قولدى بايان.
اشۋىن ارىستاننىڭ بايقاعان سوڭ،
مايىسىپ تۇرا قالدى جاپ-جاس نويان.
جاس نويان جۇيرىگىنىڭ موينىن بۇردى،
جاس نويان ەر بايانعا قارسى ءجۇردى.
جاقىنداپ كەلىپ قالىپ اعاسىنا،
تۇسىنەن شوشىدى دا، توقتاپ تۇردى.
جاپاندا اعا- ءىنى: بايان، نويان، -
الىپ كەل كوز الدىڭا اي مەن كۇندى.
دۇرىسى - كۇمىس كۇلگەن كۇندىز بەنەن
تۇنەرگەن قارا بۇلتتاي قارا ءتۇندى.
الايدا ەركە بۇلان نويان ۇلان
اشۋلى اعاسىنا قاراپ كۇلدى.
ءبىر كۇلدى بالدىرعانداي نويان بالا،
اشىلعان شەشەك جارىپ گۇلدەي جاڭا،
ەرىكسىز سوتقارلىعىن كەشىرەتىن
ەركەلەپ ەركە ۇلانداي كۇلىپ قانا.
كورسە دە داۋىل گۇلدى - باسىلمادى
ەر بايان ارىستانداي جانى جارا،
قالشىلداپ، كوزى قان بوپ، قولىن الماي
بايلانعان ساداعىنان بەلدە سالا.
جاس نويان: «جان كوكە!» - دەپ ءسوز قاتقانشا،
سۇلۋ دا جەتىپ كەلىپ: «بايان اعا!» -
دەگەنشە، قالدى تارتىپ باتىر بايان،
باياننىڭ باتىرلىعى الاشقا ايان.
وق ءتيىپ جۇرەگىنەن، قۇلاپ ءتۇستى
اتىنان بۇكتەتىلىپ بوبەك نويان.
جىن شۋى باسقانداي بوپ، ەستىمەدى
«جان كوكە، اعا!» دەگەن ءسوزدى بايان.
ساداعىن سول سەكۋندتە تارتتى تاعى
ءبىر اشىپ، ءبىر جۇمباي دا كوزدى بايان.
ۇستىنە ءىنىسىنىڭ دەنەسىنىڭ
ءتۇسىردى تاعى ۇشىرىپ قىزدى بايان.
ەكى جاس اتتارىنان ۇشىپ ءتۇستى،
تۇسكەندە ءبىرىن-ءبىرى قۇشىپ ءتۇستى.
جۇرەكتەن اتىپ ىرشىپ شىققان قانمەن
جالعىز-اق «اھ» دەستى دە، «جانىم!» دەستى.
قوماعاي قارا توپىراق بۇلكىل قاعىپ،
اسىعىپ ەكى جاستىڭ قانىن ءىشتى.
كۇلدەي قۋ، تۇنجىراعان تۇندەي بولىپ،
جيا الماي، قۇر تەڭسەلىپ، اقىل-ەستى،
تۇردى دا، ءبىرازدان سوڭ باتىر بايان
اتىنان ەسى اۋعانداي قۇلاپ ءتۇستى.
ءبىرتالاي تالعانداي بوپ جانسىز جاتىپ،
تۇڭعيىق كومەسكى كوپ ويعا باتىپ،
ەر بايان ەسىن جيىپ، ەكى جاسقا
ءبىر قاراپ، قارا تاستاي قالدى قاتىپ.
سول كەزدە سار دالا دا كۇڭگىرت تارتتى،
ەڭكەيىپ بارا جاتتى كۇن دە باتىپ.
قۇشاقتاپ اق سەلەۋدى جىلادى جەل
ءوزىنىڭ قاسىرەت جىرىن قوڭىرلاتىپ.
قۇشاقتاپ ەكى جاستى كۇڭىرەندى ەر
كوزىنەن ىستىق جاستى سورعالاتىپ.
قايعىدان جارىلعانداي قايران جۇرەك،
«ۋھ-ۋھ!» دەپ ۇزىلگەندەي ەسىل وزەك.
قاسىرەتى قارا تۇندەي ەر باياننىڭ
الدىندا بۇلدىرگەندەي ەكى بوبەك.
اۋزىنان ۋىز شىققان ەكى جاستى
ەر بايان ءسۇيدى قۇشىپ كەزەك-كەزەك.
جاپاندا جاپا- جالعىز ەڭىرەتتى ەردى
الگىدە ويدى ۋلاعان اشۋ كەزەپ.
اشۋدان بۇعىپ قالعان قورقاق اقىل
كۇبىرلەي باستادى ەندى: «مۇنىڭ نە؟» - دەپ.
زارلانىپ كۇڭىرەندى باتىر بايان،
مەزگىلدە كۇڭگىرت تارتقان كەشكە تامان:
«كەڭ اقىل، وتتى قايرات، سىرتتانىم» دەپ
ەر ەدىم ەركەلەتكەن الاش تامام.
سىندىردىم ازعانا ۋاق ەلىم بەلىن،
ەلىمنەن كەتىپ، ەلدى قايدان تابام؟
جەيتۇعىن ءوز كۇشىگىن بولدىم ءبورى،
ءىسىمدى مىناۋ اعات نەمەن جابام؟
قارابەت بولدىم الاش بالاسىنا،
ەر دەر مە ەندى مەنى ابىلاي دانام؟!
جورىققا قۋ قالماققا ءجۇردىم نەگە؟
توبىنا كوك بورىدەي كىردىم نەگە؟
ءتاتتى بال، بالاۋسا تال جاس سۇلۋدى
كور بولعىر ەكى كوزىم، كوردىڭ نەگە؟
ساداقپەن جۇرەگىنەن تارتىپ كەتپەي،
جىلانداي باۋىرىما ساپ كەلدىم نەگە؟
ايەلدەي باسا المايتىن جۇرەك جىنىن،
ەسالاڭ جۇرەككە ەرىك بەردىم نەگە؟
بۋىنىپ سول بوز ۇيدەن شىقپاي ولمەي،
اتىلىپ وق جىلانداي تۇردىم نەگە؟!
ويلاماي، بەلدى بەكەم بۋدىم نەگە؟
قوزىمدى قاس دۇشپانداي قۋدىم نەگە؟
مايىسىپ نويان قالقام، ەركە مارقام،
قاسقيىپ قارسى الدىمدا تۇردىڭ نەگە؟
باۋىرىما تاس جۇرەگىم جىبىمەدى- اۋ،
ءبىر اتا، ءبىر انادان تۋدىم نەگە؟
سالدىراپ ءشىرىپ قالعىر ساۋساقتارىم،
قانىمەن ءوز قوزىمنىڭ جۋدىم نەگە؟
كۇناسىز ەكى جاستى ولتىرگەنشە،
ولمەدىم ءىشىپ ۋىن ۋدىڭ نەگە؟!
سۇلۋ- اي، قالماي ماعان ەردىڭ نەگە،
جىلانداي باۋىرىما كىردىڭ نەگە؟
قادالدى وق- كىرپىگىڭ جۇرەگىمە،
جۇرەگىم ءتىلىم- ءتىلىم ءتىلدىڭ نەگە؟
جۇلدىزداي اسپاندا الىس جىمىڭداعان
الىستان «اعاتايلاپ» كۇلدىڭ نەگە؟
سەكىرىپ سۋدا ويناعان شاباعىمدى،
سۇم سۇلۋ، قارماعىڭا ءىلدىڭ نەگە؟
تىرلىكتە بەتىڭنەن ءبىر سۇيە المادىم،
ءتىل تارتىپ، ەركە توتىم، ءولدىڭ نەگە؟!
كۇي، جۇرەك! كول بول، جاسىم! ورتەن، ءىشىم!
الدىمدا اينام جاتىر بوبەك ءپىشىن.
سۇم ساداق كەتسە دە ءۇزىپ جاس جۇرەگىن،
جويعان جوق قۇلىنشاعىم ەركە ءتۇسىن.
سورلى اعاڭ اتىپ جىعىپ ءوز ءىنىسىن،
يىسكەيدى ەندى زارلاپ اپپاق ءتوسىن.
تارتقاندا سىنبادىڭ اۋ، سۇم ساداعىم!
قايتەيىن، ارىمادىڭ، اردا كۇشىم!
جوق، الدە، جوق، جوق... الدە... ءولتىردىم بە
ءىنىمدى التى الاشتىڭ نامىسى ءۇشىن؟!
ارقامداي جەر جۇزىندە جەر بولا ما؟
ايبىندى الاشىمداي ەل بولا ما؟
الاشتا ەرتەدە وتكەن ەكى ارىستان:
ەر كوكشە، ەر قوسايداي ەر بولا ما؟
سولاردىڭ ناسىلىنەن سارى، بايان،
بارىستاي ويىن سالعان سار دالادا.
ءىنىسى ەر باياننىڭ جاسىق نويان
اتادان ازىپ تۋعان دەر بولار ما؟
قۇل بولسا ءبىر قىز ءۇشىن بالدىرعانى
الاشقا بۇدان دا اۋىر شەر بولا ما؟!
داريعا، جۇبانامىن جەل ويمەنەن،
تارتپادىم سۇم ساداقتى بۇل ويمەنەن.
تاندىرعان مەنى ەسىمنەن عاشىقتىق قوي،
ءبىر تىنباي سۇر جىلانداي جانىم جەگەن.
ءوز باۋىرى، ءوز سۇيگەنىن ءوزى ولتىرگەن
بولار ما، ءسىرا، سورلى ادام مەنەن؟!
الدىمدا «كوكەجان!» دەپ كۇلىپ تۇرعان
ساداعا كەتپەدىم عوي، قوزىم، سەنەن.
ەل بەتى ەندى ماعان بولسىن ارام،
الاشىم، اتتانامىن، جاۋىڭدا ولەم!» -
دەپ زارلاپ، كۇڭىرەندى جارالى ەر،
ايرىلعان ەكى جاننان قارالى ەر.
زارلانىپ كوزىنەن قان تامشىلاتتى
تۇڭعيىق جاندى جەگەن قاپ-قارا شەر.
جۇرەگى تاس بولسا دا شىداي الماي،
قامىعىپ، قايعى باسىپ، كۇرسىندى جەر.
مولايتىپ مينۋت سايىن قاسىرەت جىرىن،
جانىڭدا وكسىپ- وكسىپ جىلادى جەل.
بوزارىپ بەل ارتىنان تاڭ اتقاندا،
سوققىدان سەندەلگەندەي تۇرادى ەر.
كۇمىس تاڭ جەرگە كۇمىس ساۋلە شاشتى،
ساۋلە مەن قاراڭعىلىق ارالاستى.
الىسپاس ادال، ارام بەكەرگە ۇزاق،
جەڭىلىپ قاراڭعىلىق جىلجىپ قاشتى!
سول كەزدە جانى جارا باتىر بايان
ۇڭگىر عىپ قارا جەردىڭ بەتىن اشتى.
جاپاندا قازعان سۋىق تار ۇڭگىرگە
كوتەرىپ كومدى اكەلىپ ەكى جاستى.
توپىراق ەكى جانىن جاسىرعان سوڭ،
ەر بايان تاعى كول عىپ توكتى جاستى.
ەر بايان كومدى ەكەۋىن ءدوڭ باسىنا،
تۇسىرمەي ءبىر توپىراق ورتاسىنا.
اپ شىققان قارۋلارىن سۇيەپ- سۇيەپ،
نوياننىڭ كومدى ءبارىن ءوز قاسىنا.
وتىردى توپىراققا ۇزاق باسىن قويىپ،
شومىلىپ قاندى ىستىق كوز جاسىنا.
ازدان سوڭ ءمىندى اتىنا باتىر بايان
سيىنىپ ءبىر جاراتقان اللاسىنا.
جولبارىس جورتىپ كەتتى بەتىن تۇزەپ،
شاڭداتىپ ابىلايدىڭ ورداسىنا.
جاس بايان جاۋدى تالاي كورگەن ەدى،
سورعالاپ سۇڭقاردايىن تونگەن ەدى.
مايداندا جولبارىستاي جالعىز ويناپ،
سان قولعا اش بورىدەي كىرگەن ەدى.
جەبەسى كوبە بۇزىپ، جۇرەكتى ءۇزىپ،
نايزاسىن ىلعي دالدەپ سەرمەپ ەدى.
ءبىرىن ايت، ءبارىن ايت تا، باتىر بايان
تۋعاننان «الاشىم!» دەپ ەڭىرەپ ەدى.
كوكجالدىڭ وسى جولى كەشىككەنى،
وسىنداي تۇلپار ورعا كەز كەپ ەدى.
ەكىنشى تاراۋ
وتكەن كۇن تاڭ-تاماشا ەرتەگى عوي،
ەرلەرى ەرتەگىنىڭ ءورت ەدى عوي.
ايرىلىپ وت ەكپىندى ەرلەرىنەن،
الاشتىڭ جانىندا اۋىر دەرت ەدى عوي.
سوناۋ دەرت تۇگەلىمەن اۋىپ ماعان،
داريعا، جۇرەگىمدى ورتەدى عوي!
ەر كورمەي كوردەن باسقا سۇر ومىردە،
شەرلى جان شەرلى كەڭەس شەرتەدى عوي.
جادىراپ جانىم، شەرىم تارقار ەدى،
كەڭەسىم تىڭداۋشىعا سالا السا وي.
كۇڭىرەنىپ ويلاعاندا الاش جايىن،
جانىمدى وراي بەرسە ۋلى ۋايىم،
كەۋدەمە كۇننىڭ نۇرى تولعانداي بوپ،
جىرلايمىن التى الاشتىڭ ابىلايىن.
ارسىعا اسقاندايمىن، تاۋاپ قىلسام
كەبەدەي ابىلايدىڭ بۋرابايىن.
كۇڭىرەنگەن جىرىممەنەن مەن رازىمىن
الاشتىڭ جوقتاي بىلسەم بايان-ايىن.
جىرلايمىن، كۇڭىرەنەمىن وتكەندى ويلاپ،
كەۋدەمە ۋلى ۋايىم تولعان سايىن.
كىرەيىن كەڭەسىمە كۇڭىرەنتكەن،
ەر بايان جونەلدى ەندى جولدىوزەكتەن.
قامشىنى كومىپ- كومىپ الدى باتىر
اشۋىن الاتىنداي تۇلپار كوكتەن.
مۇڭايىپ ماڭگى مۇڭدى بەلدەر قالدى،
جىندى جەل ساق-ساق كۇلىپ ءسۇيدى بەتتەن.
جان-جاقتا جاس قايىڭدار قالا بەردى
ءيىلىپ ادەپپەنەن سالەم ەتكەن.
ەر جورتتى. ساسكە بولدى، كوزى كوردى
كوكشەنى بال الىسقان اسپان-كوكپەن.
كوكشەدە وڭشەڭ كوكجال ايالداعان،
قىراندار قاناتتارىن جايا الماعان.
حانىنا ابىلايداي: «بولادى!» - دەپ،
ءبىر بەرگەن سوزدەن ەلدەر تايا الماعان.
ەرىگىپ، اڭگىمە قىپ وتكەن كۇندى،
قانىشەر بولات جايىن بايانداعان.
قايراتقا قۇسا بولعان سول قىراندار
الىستا قارا كوردى اياڭداعان.
جاقىنداپ قارا ورداعا كەلگەن شاقتا،
شىقتى ايقاي توپتان شۋلاپ «بايانداعان!»
اياڭداپ توپقا تۋرا كەلدى بايان،
كەلدى دە كوپكە سالەم بەردى بايان،
قۋداي بوپ قۇس تورەسى توپ تورىندە
وتىرعان ابىلايدى كوردى بايان.
باسقاعا مويىن بۇرىپ ءبىر ءسوز قاتپاي،
ابىلايعا بالپاڭ باسىپ ءجۇردى بايان.
بايتەرەك تۇڭعيىققا تونگەنىندەي،
الدىندا قول قۋسىرىپ تۇردى بايان.
تۇردى دا، دەدى: «الديار، ءسوزىم قىسقا،
ەكەنىم مەنىڭ بايان الاشقا ايان.
الديار، ەل اعاسى، حانىم دانا،
الاشقا اۋىر كۇندە بولعان پانا.
كەشىگىپ، كۇنالى بوپ، ەندى الدىڭا
كەلدى ەرىڭ ءىشى جالىن، جانى جارا.
تۇڭعيىق كەز بولدى عوي كەشۋى جوق،
بولماسا شىققاندا «اتتان!» ەر تۇرا ما؟
تالقىعا جان جاراسىن سالا المايمىن،
ءمانىمدى مەن ايتپايىن، سەن سۇراما.
تىلەگىم - ەندى جاۋعا اتتانالىق،
قان كورسە، قاس قىراندا شەر تۇرا ما؟!»
ابىلاي ەرىن كۇتكەن كوپتەن زارىعىپ،
قولىنان بايان- ايىن الدى تارتىپ.
الدىنا وتىرعىزىپ، كۇمىس كەرنەۋ
كەرسەننەن كوكجالىنا بەردى سارقىت.
بەردى دە، بۇگىپ باسىن، ويعا كەتتى
اسقارداي وي بيلەگەن ماڭگى قالعىپ.
ازدان سوڭ كوتەرىلىپ، جان-جاعىنا
قارادى جەر-جيھاننىڭ ءبارىن تار عىپ.
قارادى، قىران ءسوزى قىسقا بولدى:
«تاڭ اتا جۇرەمىز!» - دەپ بەردى جارلىق.
ەجەلدەن ابىلايدا ەكى ءسوز جوق،
ءسوز شىقتى: «بولادى!» - دەپ، تارادى توپ.
توپ تاراپ، ات-تۇرمانىن دايارلادى،
ءبىرازدان دامىلدادى ەل، مەزگىل ءتۇن بوپ.
جىبەكتەي جۇمساق جىلى جازدىڭ ءتۇنى
بۇلتىمەن قۇشاقتادى كوكشەنى كوك.
كەرىلدى ەركە كوكشە كۇمىس ايعا:
«ساۋلەڭدى، ساۋلەم، كوبىرەك توكشى-توك!» - دەپ.
بەتىندە بۋرابايدىڭ ەركە تولقىن
ءبىر تىنباي، كۇلىپ جاردى ءسۇيدى ءشوپ-ءشوپ.
ءتۇن ءوتتى. جەر شەتىندە التىن تاڭدى
جورعالاپ، ءجۇز بۇرالىپ، جەل قارسى الدى.
سارعايىپ سارى بەلدەن تاڭ اتقان سوڭ
ابىلاي قولعا: «اتتان!» - دەپ حابار سالدى.
ءبارى دە بولات تۇياق بەدەۋ ءمىنىپ،
باتىرلار قاتار تۇزەپ كەلىپ قالدى.
جوڭكىلىپ كۇزدى كۇنگى كوشكەن بۇلتتاي،
قاپ- قارا، ورتاسى وي بوپ، قول قوزعالدى.
اسىرىپ ەرتەگىشە ايتقان جانعا
قارا نار قايىسپايتىن - جەر شايقالدى.
جوڭكىلىپ كوشكەن بۇلتتاي بارادى قول،
كەيدە قول تۇنەرگەن تاۋ قايعىسى مول.
كەي كەزدە تەنتەك تولقىن ەكپىنىمەن
شۋ قويىپ، شابۋىلداپ الادى قول.
شاڭى - بۇلت، بۇلتى - شاڭعا اينالعان سوڭ،
اتاعان ەرلەر جولىن دەپ «شاڭدى جول».
تارتتى قول. قالدى ورلەر. قالدى بەلدەر.
باستاعان بۇعىباي باسشى قول كورمەس ءشول.
بىرنەشە تاۋلىك بويى تىنباي تارتىپ،
قول ەندى ءجۇردى بويلاپ ءبىر ايدىن كول.
بالقاش قوي بۇل ايدىنى سىلدىر قاققان،
بالقاشتىڭ بەتىن ماڭگى مەرۋەرت جاپقان.
قاراتال، اياگوزبەن - ەكى كوزى،
ەركەسى - ىلە وزەنى ۇزىن اققان.
باسى ەگىز ەركە ىلەنىڭ: كەڭەس، تەكەس،
ءتاڭىرىنىڭ تەنتەك تەكەس ءدامىن تاتقان.
بويىندا سول ىلەنىڭ قالىڭ قالماق
ابايلاپ ابىلايدى كۇتىپ جاتقان.
«قايدا، - دەپ، - قازاق!» بۇرىن جەلىككەن جاۋ
كورگەن سوڭ كوپ قازاقتى ويعا باتقان.
قازاقتىڭ قالىڭ قولى ەرلەر كىلەڭ،
باتىردى كوپ قالماقتى ويعا تەرەڭ.
قازاقتان قۋلىقپەنەن قۇتىلماققا
كەڭەستى قوس قوڭتايشى: ۇسا، سەرەن.
جىبەردى، كەڭەستى دە، جەتى قالماق،
سوزدەرى: «ابىلايدان بار دا تىلەن!
اعاتتىق بىزدە بولدى، كەشسىن ابىلاي.
اق وتاۋ، ايداعان مال - ءبارىن بەرەم.
تاعى دا ەر باسىنا ءبىر ارۋ مەن
قارا نار - ايىبىمىز، قالى كىلەم».
جەتى ەلشى وسى سوزبەن كەلگەن حانعا،
قاراتىپ ءوز جاۋابىن ەرتەڭ تاڭعا،
سالادى مىناۋ ءسوزدى حان ابىلاي
بي- باتىر، قاسىنداعى كوپ قىرانعا.
سالسا دا، الدىمەنەن ءوزى ايتادى:
«تۇسپەسپىز، ءتىرى بولساق، الداعانعا!
كۇنى ەرتەڭ نە بەرگەنىن جولدان الىپ،
قالعانىن الساق قولدان ارعى تاڭدا
ەرلەرىم، ويىم وسى!- دەدى ابىلاي، -
بۇل ويدى تەرىس دەيتىن ادام بار ما؟ »
ابىلاي ايتا قالسا ءىستىڭ جايىن،
بي- باتىر تەرىس دەي مە ابىلايىن.
قالىڭ توپ تىم- تىرىس بوپ تۇرعان شاقتا
دەگەندەي: «ەرىك يەدە، بىزدەر دايىن!» -
ەرلىگى الاشقا ايان باتىر بايان
تۇردى دا، دەدى: «الديار ابىلايىم،
مەرگەننىڭ مىلتىعىنا قارسى جۇرمەس،
قىرداعى ادام تۇگىل، قۇلاندايىن.
ءسوزىمدى نە كەكتەرسىڭ، نە جۇپتارسىڭ،
ويىڭدى تەرىس دەيدى بايان- ايىڭ!
تالقىعا سالماي شىندىق تابىلمايدى،
قۇل عانا قوجانى ىلعي قابىلدايدى.
قۋ قالماق كۇنى كەشە الداماپ پا ەد،
شوڭقيتىپ وي قىتاي مەن ءور قىتايدى؟
قىتايمەن كۇنى بۇگىن جالعاسپاسا،
قىتايعا قالماق نەگە قانات جايدى؟
ابىلاي ارتىق تۋعان نەگە ۇمىتسىن،
قازاققا قالماق سىرى ايانداي- دى.
قالماقتىڭ قارتى تۇگىل، قالشاسى دا
الداتپاس، الداپ كەتەر ابىلايدى!» -
توقتادى بايان. ابىلاي تاعى ءوز ءسوزىن
قايتا ايتتى، ءبىراز شىتىپ قارلى ءجۇزىن.
حان دا ەكى، بايان دا ەكى قايىرىستى،
الماستان ءبىر- بىرىنە تىككەن كوزىن.
جينالىپ كوزدەرىنە قىزىل جالىن
قالسا دا، سىر بەرىسپەي، قىلدى ءتوزىم.
قالىڭ توپ حان اشۋىن بايقاعان سوڭ،
اعىتتى «ارينە» دەپ ءسوزدىڭ ءبوزىن.
شەشىلدى ءسوز، قول ەندى كۇتىپ قالدى
ەلشىنىڭ ەرتەڭىندە كەلەر كەزىن.
التى الاش ابىلايداي ارعىماعىن
الاشتىڭ ارۋاعىنا پار قىلاتىن.
بەتىنە ابىلايداي ارداگەردىڭ
كەلۋدى التى الاشقا ار قىلاتىن.
«بەتىنە كەلگەن جاندى سوعار كيە!» -
دەپ جىراۋ، جاۋىرىنشىلار جار قىلاتىن.
باياننىڭ ءسوزىن ەستىپ كاريالار،
ىشىنەن ەرىن اياپ: «ا شىراعىم!-
دەستى دە كۇرسىنىسىپ، كەسىپ قويدى:
قايتاد، - دەپ، - وسى جولى، بايان، باعىڭ!»
سەرپىلدى سونىمەنەن كەڭەس ەندى،
قول كۇتىپ جاتىپ قالدى كەلەر كۇندى.
جىبەكتەي جىلجىپ ءوتىپ جازدىڭ ءتۇنى،
تاڭ قۇلان كۇن شىعىستا يەكتەندى.
التىن كۇن الىستاعى ارايىنان
جارقىراپ شىعىپ جەرگە سالەم بەردى.
قول تۇردى، اۋقاتتاندى، حابار كۇتتى،
ەرلەردىڭ ەرىككەنى اڭعا ءجۇردى.
قول كۇتتى، ۋاقىت ءوتتى، ەرىكتى ەرلەر،
اۋىر وي بيلەدى ابىلاي كەمەڭگەردى.
قول كۇتتى، ۋاقىت ءوتتى. كۇن باتار شاق،
جەردە ەدى قوي كوشىندەي قالىڭ قالماق.
كەڭ ويلى ابىلايداي دانىشپاندى
قۋ قالماق كەتكەنى مە شىن- اق الداپ؟!
كۇن كىردى ارايىنا، شاپاق باتتى
قاپ- قارا تولقىندارعا تولدى جان- جاق.
قول تىنعان ءبىر تولقىنسىز تۇڭعيىقتاي،
مۇشكىل بوپ، ابىلايعا ءبىر ءسوز سالماق.
ءىڭىردىڭ سوڭىن الا حان ابىلاي
سەرپىلىپ، ەرلەرىنە قىلدى جارلىق.
ەرلەرىن جيىپ ابىلاي - ەل اعاسى،
سۇرايدى: «مىناۋ ءىستىڭ نە شاراسى؟ »
قىراندار ءارى- بەرى تولقىسقان سوڭ،
قانايى قاراۋىلدىڭ - توپتىڭ باسى
ساڭقىلداپ سۋىرىلىپ سويلەي بەردى:
«قىتايدىڭ قول ۇسىنىم شەكاراسى.
قالماقتى قىتاي كىرگەن زەرتتەر بولساق،
قازاقتىڭ ءبىرى قالماي مەرت بولاسى!.. »
تۇنجىراي قالسا داعى حان ابىلاي:
«قايتۋ!» - دەپ ءسوزدىڭ بولدى ءبىتۋاناسى.
تاڭ اتا قول قوزعالماق كەيىن قاراي،
ۇرىلعان كوڭىلى قاياۋ حان ابىلاي.
قول جاتقان، جىم- جىرت باسقان، ءتاڭىرى تاياۋ،
جالعىز- اق جاتقان وياۋ بايان بالا- اي:
«اپىرىم- اي، الاش ارىن جوقتاماستان،
جوڭكىلىپ بۇل قايتۋدىڭ ءمانى قالاي؟ » -
دەدى دە، اتىپ تۇرىپ توپ ىشىنەن،
ەرلەردەن وت ەكپىندى، جولبارىستاي
ءجۇز جاستى جولداس قىلىپ، تارتا بەردى
تاڭ اتا: «قايداسىڭ، - دەپ، - قالىڭ قىتاي!»
قول قالدى. ءجۇز جولبارىس مايداندى ويلاپ،
تارتادى شابۋىلمەن ىلە بويلاپ.
الدىندا اق سۇڭقارداي باتىر بايان،
ەكپىنى قاۋعا تيگەن ورتتەي ويناپ،
بەدەۋلەر بولات تۇياق جەلدەن ۇشقىر
الىسىپ، اۋىزدىقتى قارش-قارش شايناپ.
ساسكەدە ساعىممەنەن كوردى بايان
كوپ قالماق ىلە بويىن جاتقان جايلاپ.
ءجۇز ءبورى از دامىلداپ الىستى دا،
ات قويدى قالىڭ جاۋعا «ابىلايلاپ».
ءجۇز قىران مىڭ سان قولعا ارالاستى،
ورعىعان اسقار تاۋدان سۋداي تاستى.
شىداماي ءجۇز ەكپىنگە، شۋلاي بەرىپ،
قالماقتى ءا دەگەندە قارا باستى.
ازدان سوڭ ەسىن جيىپ بورىككەن ەل،
قارۋ اپ، قارا قۇرتتاي قۇجىناستى.
از بولسا، ءبىر قازاققا ءجۇز قالماق كەپ،
ات قويىپ، قيقۋ سالىپ، قامالاستى.
تەر ساۋلاپ تەبىنگىدەن، قىلىشتان قان،
شاڭ، ءتۇتىن بۋداق-بۋداق اسپانعا استى.
از قازاق كوپ قالماققا سالدى تويدى،
كوك اسپان قارا ءتۇتىن شاڭعا تويدى.
الداسپان اجالمەنەن باسەكە بوپ،
قانىشەر قايقى قارا قانعا تويدى.
جىپ-جىلى ادام قانى بۇلكىل قاعىپ،
قۋالاپ جىلجي بەردى ويدان-ويدى.
كوك كوبە شۇبەرەكتەي شۇرق-شۇرق بولىپ،
جىرتقىزدى ەرلەر دال-دۇل تۇلا بويدى.
اناداي ءدوڭ باسىندا ۇسا، سەرەن
قۋىرشاق قۇدايىنا قاسقا سويدى.
شاڭقاي ءتۇس. قىزىل-جالىن ءبىر جەل ەسكەن،
زاندەم وت، اۋە اينالىپ جەرگە تۇسكەن.
وت ءتۇبى توقتاپ قالعان، جىلجىمايدى،
اسپاندا جوق ءبىر جاپىراق بۇلت تا كوشكەن.
سول كەزدە قارا بۇلتتاي قالىڭ قالماق
قاجىتتى ءجۇز قىراندى جاننان كەشكەن.
قازاقتىڭ كوبىن اتتان تۇسىرگەن سوڭ،
قالماقتىڭ قۋانىش پەن قيقۋى وسكەن.
سول كەزدە قالىڭ توپتىڭ ورتاسىندا
شىقتى شۋ: «مۇندا بايان! بايان!» - دەسكەن.
قالىڭ قول ورتاسىندا باتىر بايان،
باياننىڭ باتىرلىعى الاشقا ايان.
ەكى كوز ەكى قىزىل شوق بوپ كەتكەن،
اۋزىنان كوبىك بولىپ بۇرقىراپ قان.
وڭ-سولعا الداسپاندى سىلتەگەندە،
بۇلاقتاي قالماق قانىن بۇرقىراتقان.
جانىندا جالعىز جولداس - جاس جاناتاي
قانسىراپ، زورعا عانا كىرپىك قاققان.
تۇزەلىپ وتىرۋعا ءحالى قالماي،
قيسايىپ بارا جاتتى قۇلاپ اتتان.
جولداس دەر ەردىڭ ەرى-اق قان مايداندا،
جان بەرىپ جولداسى ءۇشىن الداسپانعا،
ەڭكەيىپ سۇيەمەك بوپ باتىر بايان
جولداسى جاناتايعا اينالعاندا،
ءبىر قالماق ەڭگەزەردەي كوك نايزامەن،
بىلمەگەن، ءسىرا، تويۋ قىزىل قانعا،
قاپىدا قايران ەردىڭ سۇبەسىنە
بويلاتىپ سۇعىپ تۇرىپ بۇلعاعاندا،
ەر بايان جاناتايدى الدىنا الىپ:
«قىلارىڭ، قاتىن قالماق، تاعى بار ما؟» -
دەدى دە، سۋىرىپ اپ جاۋ نايزاسىن؛
«الاشتىڭ ارۋاعى، - دەپ، - قايداسىڭ؟!» -
جىلانداي جارق ەتكىزىپ الداسپاندى،
ءتۇسىردى توپ ەتكىزىپ قالماق باسىن.
بۇلاقتاي اسپانعا اتىپ قان شاپشىعان
جاراعا تىعىپ تۇرىپ بارماق باسىن،
قاسقيىپ قان مايداندا تۇرىپ قالدى
قايران ەر، قايسار بايان جولبارىسىم!
الايدا ۋاقىت ءوتتى، قۇلاپ ءتۇستى
قۇشاقتاپ جاناتايداي جان جولداسىن.
جەر مەن كوك شىر اينالىپ ارالاستى،
كوز الدىن قارا ءتۇتىن تۇمان باستى.
ءتاتتى ءبىر جازعى تاڭدا قالعىعانداي،
ەر كوزىن وقتىن- وقتىن جۇمىپ اشتى.
...كورگەندەي بولدى اشۋلى ابىلايدى،
قالىڭ قول: «انە، ابىلاي!» - دەپ شۋلاستى.
تاعى اشتى جۇمعان كوزىن، تاعى كوردى
الدىندا جاس ۇلان مەن تولقىنشاشتى.
ەكەۋى قۇشاقتاسىپ جاپ-جاقىن تۇر،
باسىمەن يشارا ەتىپ امانداستى.
سۇلۋدىڭ سەكسەن سىرلى جۇمباق جانى-اي،
ەرنىنە الدە بولسا كۇلكى العانداي.
جوق... كۇلكى جوق... بەتىندە تامشى قان جوق،
«اعالاپ» جانۇشىرىپ جالبارعانداي.
جوق... ءوزى جولدىوزەكتە جورتادى- مىس،
الىستا ەكى قارا كوز شالعانداي...
ۇمتىلدى وق جىلانداي... ساداق پەن قان،
كەزەرگەن ەردىڭ ەرنى قوزعالعانداي:
«كوزىمنەن نەگە اقپايدى قان بوپ جاسىم،
جان بەرىپ، جازعانىم عوي جان جاراسىن.
كەتسە دە جاننان جارا، قان كەتپەك پە؟
داريعا، جازامنان دا كۇنام باسىم!
كۇنامدى ءتاڭىرى كەشپەس، كەشەر ءبىراق
جاۋىڭدا جان بەرگەن سوڭ التى الاشىم!» -
قايران ەر الاسۇرىپ، جانۇشىرىپ،
كوتەرىپ، كوز جۇمۋلى، الىپ باسىن،
جان باۋىرى جاس نويانعا ىم قاعىپ ەد،
جاس نويان قۇشا ءتۇستى تولقىنشاشىن.
ەكى جاس قايعىسى مول قۇپ-قۋ ءجۇزدى،
ەكەۋى قۇر قاراپ تۇر الماي كوزدى.
كوكەسى جان بەرگەندە، بوبەك نويان
تۇرعانى ءمانى قالاي قۇشىپ قىزدى؟
داريعا، بەتى قارا سورلى بايان
شىعارعان ءوز قولىمەن ەكى كوزدى:
«ءىس ءوتتى. اجال جەتتى. ەندى نە بار؟
قوشتاسىپ، ايتىسالىق سوڭعى ءسوزدى!
«كەلىڭدەر، قاراقتارىم، كەشىرىڭدەر!» - دەپ،
ەر بايان ءالسىز عانا قولىن سوزدى.
كوز الدى ەندى ماڭگى تۇمان بولدى،
جابىرلاپ جان-جاعىنا قالماق تولدى.
باياندى بالاعاتتاپ، ءىسىپ-كەۋىپ،
ءبىر قالماق قالدى تەۋىپ سوزعان قولدى.
سىلق ەتىپ، سوزىلعان قول جەرگە ءتۇسىپ،
ءجۇزىنىڭ بىرتە-بىرتە نۇرى سولدى.
باياننىڭ باسىن ءبىرى كەسىپ الىپ،
بۇلعادى نايزاعا ءىلىپ وڭدى-سولدى.
قۋانىپ قوس قونتايشى - ۇسا، سەرەن،
العىسقا كومدى ەلىرگەن قالىڭ قولدى.
كوڭىلىنەن ۇسا، سەرەن كەتكەن قاۋىپ،
قۋانىپ، سىرناي-كەرنەي قىلدى ساۋىق.
الايدا ابىلايدان سەسكەنگەن سوڭ،
جونەلدى ەرتەڭىنە قىتايعا اۋىپ.
الاشتىڭ ارداگەرى باتىر بايان
ءبىر قىردا قالا بەردى توپىراق قاۋىپ.
جاۋدان دا مەيىرىمدى بوپ جىلادى جەل،
كۇڭىرەنىپ ەر دەنەسىن قۇممەن جاۋىپ.
ىلەنىڭ تولقىندارى ءالى كۇنگە
ايتادى ەرگە جىلاۋ اۋىق-اۋىق...
ەرلەردى ۇمىتسا دا ەل، سەل ۇمىتپاس،
ەرلەردى ۇمىتسا دا ەل، جەل ۇمىتپاس.
ەل ءۇشىن جاننان كەشىپ، جاۋدى قۋعان
ەرلەردى ۇمىتسا دا ەل، ءشول ۇمىتپاس.
ەل جاۋىن زەرتتەپ، ءورت بوپ تىنباي جورتقان
ەرلەردى ۇمىتسا دا ەل، بەل ۇمىتپس.
ەل ءۇشىن توككەن ەرلەر قانىن جۇتقان
ەرلەردى ۇمىتسا دا ەل، جەر ۇمىتپاس.
ارقانىڭ سەلى، جەلى، ءشولى، بەلى
ەرلەردى ۇمىتپاسا، ەل دە ۇمىتپاس!
