اۆازا: پرەزيدەنت توقايەۆتىڭ پراگماتيكالىق كۇن ءتارتىبىنىڭ ءمانى

ساۋدا كولىك ينفراقۇرىلىمىنا، ونەركاسىپتىك كووپەراتسيا تەحنولوگيالىق ارىپتەستىككە تاۋەلدى بولسا، ترانسكاسپي باعىتىمەن جۇك تاسىمالداۋدىڭ بولاشاعى كاسپيي تەڭىزىنىڭ جاي-كۇيىنە بايلانىستى. قازاقستان قانداي باستامالار ۇسىندى جانە ولاردىڭ ءبارىن قانداي ورتاق ماقسات بىرىكتىرەدى؟ بۇل تۋرالى Kazinform ساراپتامالىق ماتەريالىنان وقىڭىز.

كورشىلىك بايلانىستان ورتاق ەكونوميكالىق مۇددەگە دەيىن

8-قازاندا ورتالىق ازيا مەملەكەتتەرى باسشىلارىنىڭ سەگىزىنشى كونسۋلتاتيۆتىك كەزدەسۋى ءوتتى. پرەزيدەنت قاسىم-جومارت توقايەۆ وڭىرلىك ىنتىماقتاستىقتىڭ جەتىستىكتەرىن اتاپ ءوتىپ، ونى ودان ءارى دامىتۋ قاجەت ەكەنىن ايتتى. وتكەن جىلى ءوڭىر ەلدەرى اراسىنداعى ءوزارا ساۋدا كولەمى شامامەن 13 ميلليارد دوللارعا جەتتى. بۇل مەملەكەتتەرىمىزدىڭ جالپى تاۋار اينالىمىنىڭ 8 پايىزىنا جۋىق.

قازاقستان بۇل كورسەتكىشتى 20 ميلليارد دوللارعا دەيىن ارتتىرۋدى ۇسىندى. پرەزيدەنت ساۋدا كولەمىن ۇلعايتۋ ءۇشىن شەكارا ماڭىنداعى ساۋدا-لوگيستيكا كەشەندەرى مەن ونەركاسىپتىك كووپەراتسيا ورتالىقتارىن دامىتۋدىڭ ماڭىزىن اتاپ ءوتتى. بۇل - جەكەلەگەن شەكارالىق جوبالارمەن شەكتەلمەي، ءوزارا بايلانىسقان ەكونوميكالىق جۇيە قالىپتاستىرۋعا كوشۋ. ءول ۇشىن ساۋدا كەدەرگىلەرىن جويۋ، وندىرىستىك ىنتىماقتاستىقتى كەڭەيتۋ جانە كولىك-لوگيستيكا توراپتارىنىڭ جۇمىسىن ۇيلەستىرۋ قاجەت.

سوندىقتان قازاقستان ترانسكاسپي حالىقارالىق كولىك باعىتىن دامىتۋعا ايرىقشا ءمان بەرەدى. كەيىنگى جىلدارداعى ءۇردىس بۇل باعىتتىڭ ماڭىزى ارتىپ كەلە جاتقانىن كورسەتەدى. رەسەيمەن ىنتىماقتاستىق اياسىندا «سولتۇستىك-وڭتۇستىك» كولىك باعىتىن دامىتۋ جانە TRIPP باستاماسىمەن ىقپالداسۋ دا قازاقستان ءۇشىن وزەكتى.

قازاقستان ءتۇرلى كولىك باعىتتارىن ءوزارا بايلانىسقان اۋقىمدى جۇيەنىڭ قۇرامداس بولىگى رەتىندە قاراستىرادى. ەل ىشىندەگى ينفراقۇرىلىمدى دامىتۋ كورشى مەملەكەتتەرگە قوسىمشا كولىك باعىتتارىن پايدالانىپ، سىرتقى نارىقتارعا شىعۋعا مۇمكىندىك بەرگەندە عانا ءوڭىر ءۇشىن ماڭىزعا يە بولادى.

كونسۋلتاتيۆتىك كەزدەسۋدە سۋ ماسەلەسى ورتالىق ازياداعى تۇراقتىلىققا تونگەن نەگىزگى سىن-قاتەرلەردىڭ ءبىرى رەتىندە اتالدى. مەملەكەت باسشىسى ترانسشەكارالىق سۋ رەسۋرستارىن باسقارۋدىڭ جاڭا تاسىلدەرىن ازىرلەۋدى ۇسىندى. بۇل رەتتە ءوزارا قۇرمەت، تەڭ قۇقىقتىلىق جانە بارلىق مەملەكەتتىڭ مۇددەسىن ەسكەرۋ قاعيداتتارى باسشىلىققا الىنۋعا ءتيىس. قاسىم-جومارت توقايەۆ وسى باعىتتاعى نەگىز رەتىندە ورتالىق ازيانىڭ سۋ پايدالانۋ جونىندەگى نەگىزدەمەلىك كونۆەنتسياسىن اتادى. سونداي-اق ب ۇ ۇ اياسىندا حالىقارالىق سۋ ۇيىمىن قۇرۋ باستاماسىن بىرلەسىپ ىلگەرىلەتۋ ۇسىنىلدى. بۇل ۇيىمنىڭ قىزمەتىندە ورتالىق ازيانىڭ ەرەكشەلىكتەرى ەسكەرىلۋگە ءتيىس.

شىعىس تانۋشى جانات مومىنقۇلوۆتىڭ ايتۋىنشا، ءوڭىر ەلدەرى سۋدى بولىسۋمەن شەكتەلمەي، سۋ رەسۋرستارىنا قاتىستى قاۋىپ-قاتەرلەردى بىرلەسىپ باسقارۋعا جانە ولاردى پايدالانۋدان تۇسەتىن پايدانى ۇيلەستىرۋگە كوشىپ كەلەدى.

- ول ءۇشىن گيدرولوگيالىق دەرەكتەرمەن تۇراقتى الماسۋ، سۋ قويمالارىنىڭ جۇمىس رەجيمىن كەلىسۋ، شىعىندار مەن وتەماقىلاردى اشىق ءبولۋ، سونداي-اق سۋ، ەنەرگەتيكا جانە اۋىل شارۋاشىلىعى ساياساتىن ءوزارا ۇيلەستىرۋ قاجەت، - دەدى ساياساتتانۋشى.

قازاقستان ۇسىنعان باستامالار اراسىندا تەحنولوگيالىق دامۋ ماسەلەلەرى دە ماڭىزدى ورىن الدى. كونسۋلتاتيۆتىك كەزدەسۋدە پرەزيدەنت توقايەۆ ورتالىق ازيا ەلدەرىنىڭ جاساندى ينتەللەكت سالاسىنداعى ارىپتەستىك باعدارلاماسىن ازىرلەۋدى ۇسىندى. بۇل عىلىمي ورتالىقتارعا، ۋنيۆەرسيتەتتەر مەن تەحنولوگيالىق كومپانيالارعا تاجىريبە جانە اقپارات الماسۋعا مۇمكىندىك بەرەدى.

قاۋىپسىزدىك ماسەلەسىنە دە ەرەكشە نازار اۋدارىلدى. نەيروندىق جەلىلەردى قولدانۋدان تۋىندايتىن قاۋىپتەر حالىقارالىق دەڭگەيدە تالقىلانىپ جاتىر. وسىعان بايلانىستى ورتالىق ازيا ەلدەرى مەن ازەربايجاننىڭ جاساندى ينتەللەكتىنى جاۋاپكەرشىلىكپەن پايدالانۋ جونىندەگى دەكلاراتسياسىن ازىرلەۋ ۇسىنىلدى.

وسىلايشا، تەحنولوگيالىق ىنتىماقتاستىق ەكى باعىتتى قامتيدى: جاڭا مۇمكىندىكتەردى دامىتۋ جانە قاۋىپسىزدىك ماسەلەلەرىنە قاتىستى ورتاق ۇستانىم قالىپتاستىرۋ.

الەمدەگى تۇراقسىزدىق جاعدايىندا گۋمانيتارلىق سالاداعى باستامالاردىڭ دا ماڭىزى ارتىپ وتىر. اتاپ ايتقاندا، قازاقستان پرەزيدەنتىنىڭ تەلەراديوكەشەنى قۇرامىنداعى حالىقارالىق Silk Way تەلەارناسىنىڭ نەگىزىندە وڭىرلىك تەلەارنا قۇرۋ ۇسىنىلدى. سونداي- اق جاستاردىڭ ۆولونتەرلىك فورۋمىن وتكىزۋ باستاماسى كوتەرىلدى.

ەكونوميكالىق زەرتتەۋلەر ينستيتۋتى الەمدىك ەكونوميكا زەرتتەۋ ورتالىعى ديرەكتورىنىڭ ورىنباسارى الىشەر بازاربايەۆتىڭ ايتۋىنشا، مەملەكەتتەر وڭىرلىك ىنتىماقتاستىقتىڭ بارلىق باعىتىن قامتيتىن ۇزاق مەرزىمدى باعداردى العاش رەت ايقىندادى.

- ءوڭىر ەلدەرىنىڭ بىرلىگىن نىعايتۋدا قازاقستاننىڭ ءرولى ايتارلىقتاي ماڭىزدى. قازاقستان وڭىرلىك ديالوگتى دامىتۋدى قولداپ قانا قويماي، ارىپتەستىكتىڭ ناقتى تەتىكتەرى مەن ۇزاق مەرزىمدى تاسىلدەرىن ۇسىنادى. سونىمەن بىرگە قازاقستاننىڭ باستامالارى ورتالىق ازيا مەملەكەتتەرىنىڭ بىرلەسكەن جۇمىسى اياسىندا قولداۋ تاۋىپ، ودان ءارى دامىپ كەلەدى. بۇل ءوڭىردىڭ حالىقارالىق قاتىناستارداعى دەربەس سۋبەكت رەتىندەگى ورنىن نىعايتۋعا جاعداي جاسايدى، - دەدى ول.

ت م د: تاريحي ورتاقتىقتان بولاشاق جوبالارىنا دەيىن

9-قازاندا ت م د- عا قاتىسۋشى مەملەكەتتەر باسشىلارىنىڭ وتىرىسىندا قازاقستان تاريحي بايلانىستار مەن ەكونوميكالىق ىنتىماقتاستىق ماسەلەلەرىنە باسىمدىق بەردى. دوستاستىقتىڭ قۇرىلعانىنا 35 جىل تولۋىنا وراي پرەزيدەنت توقايەۆ 1991-جىلعى الماتى دەكلاراتسياسىنىڭ ءرولىن اتاپ ءوتىپ، حالىقارالىق قاتىناستار وزگەرىپ جاتقان كەزەڭدە مەملەكەتتەر اراسىنداعى سەنىمگە نەگىزدەلگەن تىكەلەي ديالوگتىڭ قاجەتتىگىن ايتتى.

پرەزيدەنت 2027-2030-جىلدارعا ارنالعان ت م د- نىڭ نەگىزگى ونەركاسىپتىك-تەحنولوگيالىق جوبالار توپتاماسىن قالىپتاستىرۋدى ۇسىندى. بۇل جوبالاردا قوسىلعان قۇنى جوعارى ءونىم وندىرۋگە باسىمدىق بەرىلۋگە ءتيىس.

بۇل باستاما ورتالىق ازيا ەلدەرى باسشىلارىنىڭ كەزدەسۋىندە ايتىلعان ەكونوميكالىق ۇستانىمنىڭ جالعاسى بولدى. قازاقستان بىرلەسكەن ءوندىرىستى دامىتۋ ارقىلى ىنتىماقتاستىقتى نىعايتۋدى ۇسىنادى. الايدا جوبالاردىڭ اۋقىمى مەن ىسكە اسىرۋ تەتىكتەرى ءارتۇرلى: كورشى مەملەكەتتەرمەن بايلانىستا شەكارا ماڭىنداعى ورتالىقتار مەن وڭىرلىك وندىرىستىك تىزبەكتەرگە باسىمدىق بەرىلسە، ت م د اياسىندا ءىرى ونەركاسىپتىك-تەحنولوگيالىق جوبالار توپتاماسىن قالىپتاستىرۋ كوزدەلىپ وتىر.

جاساندى ينتەللەكت سالاسىندا پرەزيدەنت توقايەۆ عىلىمي ورتالىقتار، ۋنيۆەرسيتەتتەر، كومپانيالار مەن ستارتاپتاردىڭ قاتىسۋىمەن ستراتەگيالار، زاڭناما جانە مەملەكەتتىك قولداۋ ماسەلەلەرى بويىنشا تاجىريبە الماسۋدى ۇسىندى.

تاعى ءبىر باستاما - «ت م د پليۋس» فورماتىنداعى العاشقى سامميتتى وتكىزۋ. وتىرىس قورىتىندىسى بويىنشا ت م د قىزمەتىنە جانە مەملەكەتتەردىڭ الداعى ىنتىماقتاستىعىنا قاتىستى قۇجاتتارعا قول قويىلدى. اتاپ ايتقاندا، 2028-جىل الەۋمەتتىك دامۋ جانە ءومىر ساپاسى جىلى، ال 2029-جىل ت م د- داعى كولىك بايلانىسى جىلى بولىپ جاريالاندى.

شىعىس تانۋشى جانات مومىنقۇلوۆتىڭ پىكىرىنشە، ت م د ساۋدا، ەڭبەك كوشى-قونى، تەحنيكالىق ستاندارتتار مەن قاۋىپسىزدىك ماسەلەلەرىندە ءالى دە ماڭىزدى ءرول اتقارادى.

- ءوڭىر ءوزارا كونسۋلتاتسيا وتكىزۋگە ارنالعان تەتىكتەرىن دامىتىپ، ازەربايجانمەن بايلانىسىن نىعايتىپ، ترانسكاسپي حالىقارالىق كولىك باعىتىن ىلگەرىلەتىپ كەلەدى. سونىمەن بىرگە قىتايمەن، ەۋروپالىق وداقپەن، ا ق ش- پەن، رەسەيمەن، جاپونيامەن، كورەيامەن جانە پارسى شىعاناعى ەلدەرىمەن ديالوگ جۇرگىزىپ وتىر. سىرتقى ارىپتەستەردى وڭىرلىك كۇن تارتىبىنە تارتۋ ورتالىق ازيانىڭ حالىقارالىق قاتىناستارداعى دەربەستىگىن نىعايتادى، - دەدى ساراپشى.

كاسپي: ەكولوگيانىڭ ەكونوميكالىق ماڭىزى

مەملەكەت باسشىسىنىڭ جۇمىس ساپارىنداعى ءۇشىنشى الاڭ - كاسپي ەكولوگيالىق سامميتى. قازاقستان ءۇشىن تەڭىزدىڭ جاي-كۇيىن تالقىلاۋ بۇعان دەيىن كوتەرىلگەن تابيعاتتى قورعاۋ باستامالارىنىڭ جالعاسى بولدى.

2026-جىلعى ساۋىردە استانادا وتكەن وڭىرلىك ەكونوميكالىق سامميتتە پرەزيدەنت قازاقستان كاسپي تەڭىزىنىڭ ودان ءارى توزۋىنا جول بەرمەۋگە باعىتتالعان مەملەكەتارالىق باعدارلامانى ازىرلەۋ باستاماسىن كوتەرگەنىن حابارلادى. سونداي-اق وڭىردەگى عىلىمي ىنتىماقتاستىقتى دامىتۋ ءۇشىن كاسپي تەڭىزىنىڭ عىلىمي-زەرتتەۋ ينستيتۋتى قۇرىلدى.

كاسپيدىڭ تابيعي تەپە-تەڭدىگىن ساقتاۋ ورتالىق ازيانى كاۆكازبەن، تاياۋ شىعىسپەن جانە ەۋروپامەن بايلانىستىراتىن كولىك ءدالىزىنىڭ ءتيىمدى جۇمىس ىستەۋى ءۇشىن دە ماڭىزدى. سوندىقتان ەكولوگيالىق ماسەلەلەر بۇگىندە وڭىرلىك ساياساتتىڭ ستراتەگيالىق باعىتىنا اينالىپ وتىر.

- قازىر تەڭىزدىڭ جاي-كۇيى تەك ەكولوگيالىق ماسەلە ەمەس. سۋ دەڭگەيىنىڭ تومەندەۋى بيوالۋانتۇرلىلىككە، بالىق شارۋاشىلىعىنا، جاعالاۋ ينفراقۇرىلىمىنا، پورتتار مەن كولىك باعىتتارىنا اسەر ەتەدى. بۇل، سونىڭ ىشىندە، ترانسكاسپيي كولىك ءدالىزىن دامىتۋعا دا ىقپالىن تيگىزەدى، - دەپ ءتۇسىندىردى ەكونوميكالىق زەرتتەۋلەر ينستيتۋتى الەمدىك ەكونوميكا زەرتتەۋ ورتالىعى ديرەكتورىنىڭ ورىنباسارى الىشەر بازاربايەۆ.

قازاقستاننىڭ كاسپيدى ساقتاۋ جونىندەگى باستامالارى عىلىمي زەرتتەۋلەردى، زاماناۋي تەحنولوگيالاردى جانە حالىقارالىق ۇيلەستىرۋدى بىرىكتىرەتىن كەشەندى باعدارلاما رەتىندە ۇسىنىلدى. قاسىم-جومارت توقايەۆ كاسپي تەڭىزىن ساقتاۋ ءۇشىن حالىقارالىق كۇش-جىگەردى بىرىكتىرىپ، بولاشاعى زور جوبالاردىڭ ورتاق توپتاماسىن قالىپتاستىرۋعا شاقىردى.

اۆازادا پرەزيدەنت قاسىم-جومارت توقايەۆ ۇسىنعان باستامالار قازاقستاننىڭ وڭىرلىك ساياساتىنداعى ورتاق ۇستانىمدى ايقىندايدى. ورتالىق ازيا ەلدەرى باسشىلارىنىڭ كەزدەسۋىندە قازاقستان ءوڭىر ىشىندەگى ەكونوميكالىق بايلانىستى نىعايتۋدى ۇسىندى. تمد اياسىندا ءىرى بىرلەسكەن ونەركاسىپتىك جوبالارعا كوشۋ ماسەلەسىن كوتەردى. ال كاسپيگە قاتىستى كۇن ءتارتىبى قورشاعان ورتانىڭ جاي-كۇيىنە دە، كولىك بايلانىسىنىڭ بولاشاعىنا دا اسەر ەتەتىن تابيعي جاعدايلاردى قامتيدى.

استانا ەكونوميكا، كولىك، سۋ رەسۋرستارى، تەحنولوگيا جانە گۋمانيتارلىق بايلانىستاردى ءبىرىن-ءبىرى تولىقتىراتىن ىنتىماقتاستىق باعىتتارى رەتىندە قاراستىرۋدى ۇسىندى. ەندىگى مىندەت - وسى باستامالاردى كەلىسىلگەن جوسپارلارعا، ناقتى جوبالارعا جانە ورىندالۋى قامتاماسىز ەتىلەتىن مىندەتتەمەلەرگە اينالدىرۋ.

بۇل ۇستانىم ورتالىق ازيانىڭ تۇراقتى دامۋى مەملەكەتتەردىڭ كەلىسىلگەن ءىس-قيمىلىنسىز مۇمكىن ەمەس ەكەنىن كورسەتەدى. پرەزيدەنت توقايەۆتىڭ «تابىستى ورتالىق ازيا - تابىستى قازاقستان» قاعيداتى دا ۇلتتىق مۇددەگە پراگماتيكالىق تۇرعىدان قاراۋدى بىلدىرەدى. ويتكەنى ەلدىڭ قاۋىپسىزدىگى مەن وركەندەۋى كورشىلەرىنىڭ تۇراقتىلىعى مەن ءال-اۋقاتىنا تىكەلەي بايلانىستى.

ەكونوميست الىشەر بازاربايەۆتىڭ ايتۋىنشا، تۇرىكمەنستاندا وتكەن ورتالىق ازيا كوشباسشىلارىنىڭ كونسۋلتاتيۆتىك كەزدەسۋى، ت م د سامميتى جانە كاسپي ەكولوگيالىق فورۋمى وڭىرلىك سەنىمنىڭ، كەڭ اۋقىمدى ەۋرازيالىق ارىپتەستىكتىڭ جانە ورتاق ەكوجۇيەنى قورعاۋ ماسەلەسىنىڭ ءبىرتۇتاس پراگماتيكالىق باعىتتا توعىساتىنىن كورسەتتى.

- بۇل ءۇش الاڭنىڭ ءارقايسىسى ءوز مىندەتىن شەشەدى. الايدا ۇشەۋىنىڭ دە تۇپكى ماقساتى - ورتاق كەڭىستىگىمىزدىڭ تۇراقتىلىعى مەن ەكونوميكالىق بايلانىسىن نىعايتۋ، - دەدى ءا. بازاربايەۆ.

كەلىسسوزدەردىڭ قورىتىندىسى ورتالىق ازيانىڭ ءوز پوزيتسياسىن بىرتىندەپ نىعايتىپ، حالىقارالىق ساياساتتاعى ۇيىمشىل، بەدەلدى ءارى دەربەس ورتالىق رەتىندە دامۋدىڭ جاڭا كەزەڭىنە قادام باسىپ كەلە جاتقانىن كورسەتەدى.