ادام مەن شيمپانزەنىڭ ميى نەگە ءارتۇرلى دامىدى؟ عالىمدار سەبەبىن اتادى

عالىمدار بۇل ايىرماشىلىققا بىرنەشە ميلليون جىل بۇرىن بولعان ۆيرۋستىق پاندەميا اسەر ەتۋى مۇمكىن دەگەن بولجام ۇسىندى. جاڭا زەرتتەۋ ەجەلگى ۆيرۋستىڭ گەنومدا قالدىرعان ءىزى ادام ميىنىڭ قالىپتاسۋىنا قاتىساتىن گەندەردىڭ بەلسەندىلىگىنە ىقپال ەتكەنىن كورسەتتى.

ادامنىڭ باسقا پريماتتاردان باستى ەرەكشەلىكتەرىنىڭ ءبىرى - ميىنىڭ كولەمى مەن كۇردەلىلىگى. ونىڭ مي قىرتىسىندا نەيروندار كوبىرەك، ال ولاردىڭ اراسىنداعى سيناپستىق بايلانىستار اناعۇرلىم دامىعان. ادام ميىنىڭ كولەمى ەۆوليۋتسيالىق تۇرعىدان ەڭ جاقىن تۋىستارىنىڭ ءبىرى سانالاتىن شيمپانزەنىڭ ميىنان شامامەن ءۇش ەسە ۇلكەن. بۇل ەرەكشەلىكتەر ادامنىڭ تانىمدىق قابىلەتتەرىنىڭ جوعارى بولۋىنا نەگىز بولادى.

ادام مەن شيمپانزەنىڭ اقۋىز تۇزەتىن گەندەرى 96 پايىزدان استام دەڭگەيدە سايكەس كەلەدى. الايدا ادامنىڭ ميىن وزگەشە ەتىپ قالىپتاستىرعان گەنەتيكالىق تەتىكتەر ءالى دە تولىق انىقتالعان جوق.

بۇعان دەيىنگى زەرتتەۋلەر ادام مەن باسقا پريماتتاردىڭ ميىنداعى ايىرماشىلىقتاردىڭ ءبىر بولىگى گەنومنىڭ اقۋىز كودتامايتىن بولىكتەرىندە جاتۋى مۇمكىن ەكەنىن كورسەتتى. عالىمدار، اسىرەسە، ەندوگەندى رەتروۆيرۋستارعا نازار اۋدارىپ وتىر.

گەنومدا ساقتالعان ەجەلگى ۆيرۋستاردىڭ ءىزى

ەندوگەندى رەتروۆيرۋستار - ەرتەدەگى ۆيرۋستىق ينفەكسيالاردان قالعان گەنەتيكالىق ىزدەر. ميلليونداعان جىل بۇرىن مۇنداي ۆيرۋستاردىڭ د ن ق- سى جىنىس جاسۋشالارىنىڭ گەنومىنا ەنىپ، كەيىن ۇرپاقتان ۇرپاققا بەرىلىپ وتىرعان. ۋاقىت وتە كەلە ولار ءتىرى اعزالاردىڭ گەنەتيكالىق ماتەريالىنىڭ ءبىر بولىگىنە اينالدى.

ادام مەن شيمپانزەنىڭ گەنومىنداعى دنق تىزبەكتەرىنىڭ كەمىندە 8 پايىزى وسىنداي ەندوگەندى رەتروۆيرۋستارعا تيەسىلى. عالىمدار ولاردى گەنومنىڭ «قازبا قالدىقتارىنا» تەڭەيدى. دەگەنمەن بۇل ۆيرۋستىق ىزدەر جاي عانا ساقتالىپ قالعان قالدىق ەمەس: ولار اعزاداعى بەلگىلى ءبىر گەندەردىڭ بەلسەندىلىگىنە اسەر ەتە الادى. وسى قاسيەتىنە بايلانىستى زەرتتەۋشىلەر ەندوگەندى رەتروۆيرۋستار جاڭا تۇرلەردىڭ قالىپتاسۋىنا ىقپال ەتۋى مۇمكىن دەگەن بولجام جاساعان.

شيمپانزەنىڭ گەنومىندا كەزدەسەتىن PTERV1 رەتروۆيرۋسى ادام گەنومىندا مۇلدە جوق. عالىمدار بولجامىنشا، بۇل ۆيرۋس شامامەن 5-7 ميلليون جىل بۇرىن افريكالىق ادامتەكتەس مايمىلداردىڭ ارعى تەگىنە تارالعان پاندەميا كەزىندە شيمپانزە تەگىنىڭ گەنومىنا ەنگەن بولۋى مۇمكىن. بۇل كەزەڭ ادام مەن شيمپانزەنىڭ ەۆوليۋتسيالىق تارماقتارى ءبىر-بىرىنەن اجىراي باستاعان ۋاقىتپەن تۇسپا-تۇس كەلەدى.

ال PTERV1 ۆيرۋسىنىڭ ادام گەنومىندا كەزدەسپەۋىن زەرتتەۋشىلەر ادام جاسۋشالارىنىڭ وسى ۆيرۋسقا ءتوزىمدى بولۋىمەن بايلانىستىرادى.

شۆەتسياداعى لۋند ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ مولەكۋلالىق نەيروگەنەتيكا زەرتحاناسىنىڭ عالىمدارى وسى دەرەكتەرگە سۇيەنە وتىرىپ، PTERV1 ۆيرۋسى ادام مەن شيمپانزەنىڭ ارعى تەگىنىڭ جەكە تۇرلەرگە بولىنۋىنە ىقپال ەتكەن بولۋى مۇمكىن دەگەن گيپوتەزا ۇسىندى. سونىمەن قاتار ولار بۇل ۆيرۋستىڭ شيمپانزە گەنومىندا ساقتالۋى ونىڭ ميىنىڭ دامۋ جولىنا دا اسەر ەتۋى مۇمكىن دەپ بولجادى.

ۆيرۋستىڭ گەن بەلسەندىلىگىنە اسەرى قالاي انىقتالدى؟

بۇل بولجامدى تەكسەرۋ ءۇشىن عالىمدار ادام مەن شيمپانزەنىڭ ءدىڭ جاسۋشالارىن پايدالانىپ، مي ورگانويدتارىن ءوسىردى. زەرتتەۋ ناتيجەلەرى Science Advances عىلىمي جۋرنالىندا جاريالاندى.

مي ورگانويدتارى - ناعىز مي ءتىنىنىڭ كەيبىر ەرەكشەلىكتەرىن قايتالايتىن ءۇش ولشەمدى شاعىن قۇرىلىمدار. ولار ميدىڭ ەرتە دامۋ كەزەڭىندە جۇرەتىن ۇدەرىستەردى زەرتتەۋگە مۇمكىندىك بەرەدى.

ەكى تۇردەن الىنعان ورگانويدتاردى سالىستىرۋ بارىسىندا عالىمدار ماڭىزدى ايىرماشىلىق بايقاعان. شيمپانزە جاسۋشالارىنان وسىرىلگەن ورگانويدتاردا LINC00662 گەنىنىڭ بەلسەندىلىگى تولىق دەرلىك توقتاعان. ال ادام جاسۋشالارىنان الىنعان ۇلگىلەردە بۇل گەن بەلسەندى كۇيدە قالعان.

زەرتتەۋشىلەر بۇعان PTERV1 ۆيرۋسىنىڭ گەنومعا ەنگەن بولىگى سەبەپ بولۋى مۇمكىن دەپ پايىمدادى. مۇنى تەكسەرۋ ءۇشىن ولار CRISPR- Cas9 گەنومدى رەداكتسيالاۋ تەحنولوگياسىن قولدانىپ، شيمپانزە جاسۋشالارىنان ۆيرۋسقا تيەسىلى دنق بولىگىن الىپ تاستاعان.

ناتيجەسىندە LINC00662 گەنىنىڭ بەلسەندىلىگى قايتا قالپىنا كەلگەن. عالىمداردىڭ ايتۋىنشا، بۇل تاجىريبە شيمپانزە گەنومىنداعى ۆيرۋستىق فراگمەنتتىڭ وسى گەننىڭ جۇمىسىن توقتاتۋعا سەبەپ بولاتىنىن كورسەتتى.

ودان كەيىن زەرتتەۋشىلەر LINC00662 گەنىنىڭ ادام ميىنىڭ دامۋىنداعى قىزمەتىن تەكسەردى. CRISPR جۇيەسىنىڭ كومەگىمەن ولار ادام ميىنىڭ ورگانويدتارىنداعى وسى گەندى وشىرگەن. سونىڭ ناتيجەسىندە نەيرونداردىڭ دامۋىنا جانە ولاردىڭ اراسىنداعى سيناپستىق بايلانىستاردىڭ قالىپتاسۋىنا قاتىساتىن گەندەردىڭ بەلسەندىلىگى تومەندەگەن.

بۇل ناتيجە LINC00662 گەنىنىڭ ادام ميىنىڭ ەرتە دامۋىندا ماڭىزدى ءرول اتقاراتىنىن اڭعارتتى.

ادام ميىنىڭ ەرەكشەلىگى تەك گەندەر سانىندا ەمەس

زەرتتەۋ اۆتورلارىنىڭ قورىتىندىسى بويىنشا، ادام مەن شيمپانزەنىڭ ايىرماشىلىعى گەندەردىڭ قۇرامىمەن عانا شەكتەلمەيدى. گەندەردىڭ قايسىسى بەلسەندى جۇمىس ىستەيتىنى جانە ولاردىڭ بەلسەندىلىگىنە قانداي فاكتورلار اسەر ەتەتىنى دە ماڭىزدى.

عالىمداردىڭ پايىمداۋىنشا، ميلليونداعان جىل بۇرىن شيمپانزەنىڭ ارعى تەگىنىڭ گەنومىنا ەنگەن PTERV1 ۆيرۋسىنىڭ قالدىعى مي دامۋىنا قاتىساتىن گەندەردىڭ ءبىرىنىڭ بەلسەندىلىگىن وزگەرتۋى مۇمكىن. بۇل ادام مەن شيمپانزە ميىنىڭ دامۋىنداعى ايىرماشىلىقتاردى تۇسىندىرۋگە كومەكتەسەتىن ىقتيمال تەتىكتەردىڭ ءبىرى.

el.kz