ادام اياعى باسپاعان: جەر شارىنداعى بەس جۇمباق مەكەن

بىرىنە جەتۋ قيىن بولسا، ەندى ءبىرىنىڭ قۇپياسىن اشۋعا تابيعاتتىڭ ءوزى كەدەرگى كەلتىرەدى.

نازارلارىڭىزعا عالىمداردى ءالى كۇنگە دەيىن تاڭعالدىرىپ كەلە جاتقان بەس ەرەكشە ورىن تۋرالى مالىمەت ۇسىنامىز.

1. شوندونگ ۇڭگىرى - جەر استىنداعى تۇتاس الەم

ۆەتنامداعى فونگنيا-كەبانگ ۇلتتىق ساياباعىندا ورنالاسقان شوندونگ - الەمدەگى كولەمى ەڭ ۇلكەن ۇڭگىر. جەرگىلىكتى تۇرعىندار ونىڭ بار ەكەنىن بۇرىننان بىلگەنىمەن، عالىمدار بۇل تابيعات عاجايىبىن 2009-جىلى عانا جان-جاقتى زەرتتەي باستادى.

ۇڭگىردىڭ اۋقىمى سونشالىق، ونىڭ كەيبىر بولىكتەرىنە كوپقاباتتى ۇيلەر ورنالاسقان تۇتاس ءبىر شاعىناۋدان سىيىپ كەتەر ەدى. ءتىپتى جەر استىندا ناعىز ورمان ءوسىپ تۇر. ۇڭگىر توبەسىنىڭ وپىرىلعان تۇستارىنان تۇسكەن كۇن ساۋلەسى وسىمدىكتەردىڭ تىرشىلىك ەتۋىنە مۇمكىندىك بەرەدى.

شوندونگتىڭ وزەندەرى، ەرەكشە ميكروكليماتى، ءتىپتى بۇلت تۇزىلەتىن بولىكتەرى بار. مۇندا جەر استى تىرشىلىگىنە بەيىمدەلگەن وسىمدىكتەر مەن جانۋارلار كەزدەسەدى.

دەگەنمەن ۇڭگىردىڭ بارلىق قۇپياسى اشىلدى دەۋگە ءالى ەرتە. عالىمدار ونىڭ زەرتتەلمەگەن تارماقتارى مەن قۋىستارى بولۋى مۇمكىن ەكەنىن ايتادى. كەيبىر بولىكتەرىنە جەر استى وزەندەرى مەن تابيعي كەدەرگىلەردىڭ سالدارىنان جەتۋ قيىن.

2. ماريانا شۇڭعىماسى - مۇحيتتىڭ ەڭ تەرەڭ نۇكتەسى

تىنىق مۇحيتىنداعى ماريانا شۇڭعىماسىنىڭ چەللەندجەر ويىسى - دۇنيەجۇزىلىك مۇحيتتىڭ ەڭ تەرەڭ نۇكتەسى. ونىڭ تەرەڭدىگى شامامەن 11 شاقىرىمعا جەتەدى.

ادامزات بۇل تۇڭعيىققا بىرنەشە رەت قانا تۇسكەن. 1960-جىلى جاك پيكار مەن دون ۋولش العاشقىلاردىڭ ءبىرى بولىپ مۇحيت تۇبىنە جەتسە، 2012-جىلى ايگىلى رەجيسسەر دجەيمس كەمەرون ارنايى اپپاراتپەن جەكە ءوزى سۇڭگىدى. كەيىن دە عىلىمي ەكسپەديتسيالار ۇيىمداستىرىلدى.

مۇنداعى جاعدايدى ەلەستەتۋدىڭ ءوزى قيىن. كۇن ساۋلەسى مۇلدە تۇسپەيدى، ال سۋ قىسىمى جەر بەتىندەگى اتموسفەرالىق قىسىمنان مىڭ ەسەدەن استام جوعارى.

سوعان قاراماستان، مۇحيت تۇبىندە تىرشىلىك بار. زەرتتەۋشىلەر ەرەكشە ميكروورگانيزمدەر مەن تەرەڭ سۋ جاعدايىنا بەيىمدەلگەن شايانتارىزدىلەردى انىقتاعان.

عالىمداردىڭ پايىمداۋىنشا، بۇل ايماقتا عىلىمعا ءالى بەلگىسىز تىرشىلىك يەلەرى كوپ بولۋى مۇمكىن. مۇحيت تۇبىندەگى گەولوگيالىق ۇدەرىستەر دە تولىق زەرتتەلگەن جوق.

3. ۆوستوك كولى - ءتورت شاقىرىم مۇز استىنداعى جۇمباق

انتاركتيداداعى ۆوستوك كولى - قۇرلىقتاعى ەڭ ءىرى مۇزاستى كولدەرىنىڭ ءبىرى. ول شامامەن ءتورت شاقىرىم قالىڭدىقتاعى مۇز قاباتىنىڭ استىندا جاتىر.

بۇل كولدىڭ باستى ەرەكشەلىگى - سىرتقى ورتامەن بايلانىسىنىڭ وتە ۇزاق ۋاقىت بويى شەكتەلۋى. عالىمداردىڭ باعالاۋىنشا، ول جۇزدەگەن مىڭ، ءتىپتى ميلليون جىلعا جۋىق ۋاقىت بويى كۇن ساۋلەسىنەن وقشاۋ جاتقان بولۋى مۇمكىن.

رەسەيلىك زەرتتەۋشىلەر مۇز قاباتىن بۇرعىلاپ، كول سۋىنان سىنامالار الۋعا قول جەتكىزدى. الايدا ونىڭ ىشكى ەكوجۇيەسىن تولىق زەرتتەۋ ءالى دە كۇردەلى مىندەت بولىپ وتىر.

باستى قيىندىق - كولدىڭ تابيعي ورتاسىن سىرتتان كەلەتىن ميكروورگانيزمدەرمەن لاستاپ الماۋ.

عالىمدار مۇنداي وقشاۋ ورتادا ەرەكشە تىرشىلىك فورمالارى ساقتالۋى مۇمكىن ەكەنىن جوققا شىعارمايدى. سوندىقتان ۆوستوك كولىن زەرتتەۋ جەردەگى تىرشىلىكتى تۇسىنۋگە عانا ەمەس، يۋپيتەردىڭ ەۋروپا جانە ساتۋرننىڭ ەنتسەلاد سەرىكتەرىندەگى مۇزاستى مۇحيتتارىندا تىرشىلىك بولۋى مۇمكىندىگىن باعالاۋعا دا كومەكتەسەدى.

4. دارەن - ەكى قۇرلىقتى جالعاي الماعان دجۋنگلي

پاناما مەن كولۋمبيا شەكاراسىنداعى دارەن ايماعى - امەريكا قۇرلىعىنداعى ەڭ قيىن وتەتىن وڭىرلەردىڭ ءبىرى.

الياسكادان ارگەنتيناعا دەيىن سوزىلاتىن پانامەريكا تاسجولىنىڭ ءدال وسى تۇستا ءۇزىلىپ قالۋى دا كەزدەيسوق ەمەس. شامامەن 100 شاقىرىمعا سوزىلعان قالىڭ تروپيكتىك ورمان ارقىلى تولىققاندى اۆتوموبيل جولى ءالى سالىنباعان.

بۇعان تابيعي جاعدايدىڭ كۇردەلىلىگى، ينفراقۇرىلىمنىڭ جوقتىعى جانە قاۋىپسىزدىك ماسەلەلەرى اسەر ەتەدى. ايماقتا زاڭسىز قارۋلى توپتار مەن كونتراباندا جەلىلەرىنىڭ بولۋى دا جاعدايدى قيىنداتادى.

سونىمەن قاتار دارەندە وزدەرىنىڭ تۇرمىس- تىرشىلىگى مەن مادەنيەتىن ساقتاپ وتىرعان بايىرعى حالىقتار مەكەندەيدى.

بۇل ءوڭىردىڭ تابيعاتى دا عالىمدار ءۇشىن قىزىقتى. قالىڭ ورمانداردا سيرەك كەزدەسەتىن وسىمدىكتەر، قوسمەكەندىلەر مەن جاندىكتەر تىرشىلىك ەتەدى. زەرتتەۋشىلەر مۇندا بۇرىن بەلگىسىز بولعان تۇرلەردى انىقتاپ كەلەدى.

الايدا تابيعي كەدەرگىلەر مەن قاۋىپسىزدىككە بايلانىستى ايماقتىڭ كوپتەگەن بولىگى ءالى تولىق زەرتتەلمەگەن.

5. رورايما - ۋاقىت توقتاپ قالعانداي كورىنەتىن تاۋ

ۆەنەسۋەلا، برازيليا جانە گايانا شەكارالارى تۇيىسەتىن تۇستا ورنالاسقان رورايما تاۋى الىستان قاراعاندا الىپ ۇستەلگە ۇقسايدى. ونىڭ توبەسى تەگىس، ال جان-جاعىن بيىك تىك جارتاستار قورشاعان.

رورايما - جەردەگى ەڭ كونە گەولوگيالىق قۇرىلىمداردىڭ ءبىرى. ونىڭ قالىپتاسۋ تاريحى شامامەن ەكى ميلليارد جىل بۇرىنعى كەزەڭمەن بايلانىستىرىلادى.

بۇل ەرەكشە مەكەن اعىلشىن جازۋشىسى ارتۋر كونان دويلدىڭ «جوعالعان الەم» رومانىنا شابىت بەرگەن ورىنداردىڭ ءبىرى سانالادى.

بيىكتىگى شامامەن مىڭ مەترگە جەتەتىن تىك جارتاستار تاۋ باسىنداعى تىرشىلىك ورتاسىن اينالاسىنداعى تابيعاتتان ۇزاق ۋاقىت وقشاۋلاپ كەلگەن.

سونىڭ ناتيجەسىندە مۇندا باسقا ايماقتاردا كەزدەسپەيتىن وسىمدىكتەر مەن جانۋارلار قالىپتاسقان. ولاردىڭ اراسىندا قارا ءتۇستى ەرەكشە باقالار مەن جاندىكتەردى اۋلاپ قورەكتەنەتىن وسىمدىكتەر دە بار.

رورايماعا جەتۋ وڭاي ەمەس. ۇنەمى تۇمان باسىپ، جاڭبىر جاۋىپ تۇراتىن تاۋلى وڭىردە اۋا رايى قۇبىلمالى كەلەدى. سوندىقتان ونىڭ تابيعاتىن جان-جاقتى زەرتتەۋ ءالى دە قيىندىق تۋعىزادى.

رورايما مەن وعان ىرگەلەس گران-سابانا ايماعى بيولوگتار مەن گەولوگتار ءۇشىن ءالى تالاي جاڭالىق اشىلۋى مۇمكىن مەكەندەردىڭ قاتارىندا.

جەر شارىنىڭ اشىلماعان قۇپياسى ءالى كوپ

بۇگىندە ادامزات عارىشقا اپپارات ۇشىرىپ، مۇحيتتىڭ ەڭ تەرەڭ نۇكتەلەرىنە دەيىن جەتتى. سوعان قاراماستان، ءوز پلانەتامىزدىڭ تابيعاتى تۋرالى بىلمەيتىنىمىز ءالى از ەمەس.

شوندونگتىڭ جەر استى الەمى، ماريانا شۇڭعىماسىنىڭ تۇڭعيىعى، انتاركتيدا مۇزىنىڭ استىنداعى كول، دارەننىڭ نۋ ورمانى مەن رورايمانىڭ وقشاۋ تابيعاتى - سونىڭ ايقىن مىسالى.

بۇل مەكەندەر ادامزات ءۇشىن مۇلدە بەلگىسىز ەمەس. الايدا ولاردىڭ ەكوجۇيەسى، گەولوگيالىق ەرەكشەلىكتەرى مەن تىرشىلىك دۇنيەسى ءالى تولىق زەرتتەلىپ بىتكەن جوق. عىلىم دامىعان سايىن وسى جۇمباق ايماقتاردىڭ جاڭا قىرلارى اشىلا تۇسەرى ءسوزسىز.

el.kz