8-ناۋرىز تاريحى. ەركىندىك ءۇشىن كۇرەسكەن قازاق ايەلدەرى كىمدەر؟

استانا. قازاقپارات – 8-ناۋرىز - حالىقارالىق ايەلدەر كۇنى. بۇل كۇن قازاقتار ەسىندە تەك كلارا سەتكينمەن ەمەس، سونىمەن قاتار، ەركىندىك، ءبىلىم الۋ مۇمكىندىگى مەن ولاردىڭ قۇقىعى ءۇشىن كۇرەسكەن ايەلدەرمەن دە قالۋى كەرەك. قازاق ايەلىنىڭ ەمانسيپاتسياسى ءۇشىن كۇرەسكەن قايسار قىزداردىڭ تاريحىنا شولۋدى ۇسىنامىز.

8-ناۋرىز مەرەكەسىنىڭ تاريحى قانداي؟

بۇدان 3 عاسىر بۇرىن، ناقتىراق ايتساق، 1857 -جىلعى 8-ناۋرىزدا نيۋ-يوركتە تىگىن جانە اياق كيىم فابريكاسىنىڭ جۇمىسشى ايەلدەرى نارازىلىق شەرۋىنە شىقتى. ولاردىڭ نەگىزگى تالابى: 10 ساعاتتىق جۇمىس كۇنى، جارىق ءارى تازا جۇمىس ورنى، ەڭبەك اقىسىنىڭ ەر ادامدار جالاقىسىمەن بىردەي بولۋى. بۇعان دەيىن ولار 16 ساعاتتان جۇمىس ىستەپ، وتە از جالاقى الۋعا ءماجبۇر بولدى. بۇل ۋاقىتتا امەريكادا ءدال سول كۇنى قۇرامىندا تەك ايەلدەر بار وداق قۇرىلادى.

اراعا بىرنەشە جىل سالىپ، 1910 -جىلى دانيا استاناسى كوپەنگاگەندە جۇمىسشى ايەلدەردىڭ قاتىسۋىمەن 2-حالىقارالىق كونفەرەنسيا وتەدى. سوتسيال-دەموكرات پارتياسىنىڭ ايەلدەر توبىنىڭ كوشباسشىسى كلارا سەتكين «حالىقارالىق ايەلدەر كۇنىن» بەكىتۋ كەرەگىن العا تارتادى. العاش رەت بۇل مەرەكە 1911 -جىلعى 19-ناۋرىزدا اۆستريا، دانيا، گەرمانيا جانە شۆەيتساريا ەلدەرىندە اتاپ ءوتىلدى. ءبىر جىلدان كەيىن ول 12-مامىردا تويلاندى.

كەڭەس وداعى قۇرىلعان جىلدان باستاپ 8-ناۋرىز مەملەكەتتىك مەيرام مارتەبەسىنە يە بولدى. 1965 -جىلى بۇل كۇن دەمالىس بولىپ جاريالاندى. اراعا 10 جىل سالىپ، 1975 -جىلى كەڭەس يدەولوگتارىنىڭ ىقپالىمەن رەسمي تۇردە 8-ناۋرىز - حالىقارالىق ايەلدەر كۇنى بولىپ جاريالاندى.

قازاق دالاسىندا ايەلدەر قۇقىعى مەن ەركىندىگى، ولاردىڭ ساۋات اشۋى مەن ەسكى-قۇسقى سالتپەن كۇرەسكەن قىز كوپ بولدى. ولاردىڭ قاتارىندا ءنازيپا قۇلجانوۆا، ناعيما ارىقوۆا، سارا ەسوۆا، عانيجامال دۋلاتوۆا، اققاعاز دوسجانوۆا، گۇلايىم بايگۋرينا، ءماريام سەيدالى قىزى، كۇلايىم وتەگەن قىزى، ساقىپجامال تىلەۋباي قىزى، نۇرجامال ساناليەۆا، ءماريام حاكىمجانوۆا سىندى مىقتى ايەلدەر بار.

ءنازيپا قۇلجانوۆا - تۇڭعىش جۋرناليست

ءنازيپا قۇلجانوۆا - قازاق قىزدارىنىڭ اراسىنان شىققان تۇڭعىش جۋرناليست، ۇستاز، ەتنوگراف، اۋدارماشى. ول الاش قوزعالىسى كەزىندە قايراتكەرلىگىمەن بىرگە قازاق قىزدارىنىڭ بولاشاعى ءۇشىن كۇرەسكەن قايسار ايەل. ءنازيپا ساعىزباي قىزى الدىمەن گيمنازيانى، كەيىن ۋچيليشەنى ءتامامداعان. سول كەزدەن باستاپ ول ءتۇرلى ۇيىمدار مۇشەسى بولىپ، كەيىن گازەتتەرىندە ايەل ماسەلەلەرىنە بايلانىستى ماقالالار جازادى.

«ايەل - ەلدىڭ اناسى. ءبىلىمدى، ونەرلى، ەركىن عانا ءوز حالقىن باسقارىپ، ەلدى العا باستايدى»، - دەگەن ەدى ءنازيپا قۇلجانوۆا.

ايەلدىڭ ەركىندىگى، قالىڭمال ماسەلەسى، مۇلدە تانىمايتىن ادامعا اتاستىرىلۋ ءنازيپا قۇلجانوۆاعا تاڭسىق ەمەس. ول اتاستىرىلىپ قويعان، ءبىراق مۇلدە تانىماعان، سۇيمەگەن جىگىتكە كۇيەۋگە شىعۋعا باس تارتقان. سول كەزدەگى قازاق دالاسىنىڭ سالتى بويىنشا ونىڭ وتباسى قالىڭمالدى قايتارۋعا ءتيىس ەدى. ءبىراق ءنازيپانىڭ ماتەريالدىق جاعدايى بۇعان جەتپەدى. ول وبلىستىق اسكەري پروكۋروردىڭ كومەگىنە جۇگىنىپ، ءوز ەركىندىگى ءۇشىن كۇرەستى.

1917 -جىلى سەمەي وبلىسى قازاق سەزىنىڭ ءتورالقا قۇرامىنا ەنەدى. 3 جىلدان سوڭ قىرعىز ا ك س ر حالىق اعارتۋ كوميسسارياتىنىڭ قازاق تىلىندە وقۋلىقتار، كىتاپتار شىعارۋ، باسپا ءسوز ىستەرى جونىندەگى ارناۋلى كوميسسيانىڭ قۇرامىندا جۇمىس ىستەدى. كەيىن جاڭا قازاق ءالىپبيىن ەنگىزۋ جونىندەگى كوميتەتتىڭ قۇرامىنا ەندى. جۋرناليستيكا جولىن 1922 -جىلى «ەڭبەكشى قازاق» گازەتىندە باستاپ، كەيىن «قىزىل قازاقستان»، «ايەل تەڭدىگى» جۋرنالدارىندا جاۋاپتى قىزمەتتەر اتقارادى. «ايقاپ»، «قازاق»، «بىرلىك تۋى»، «الاش» باسىلىمدارىندا وقۋ-اعارتۋ ماسەلەلەرى تۋرالى ماقالالار جاريالاعان.

ءنازيپا قۇلجانوۆا ايەلدەر ماسەلەسىن دە، بالا تاربيەسى ماسەلەسىن دە كوتەردى. ونىڭ «مەكتەپتەن بۇرىنعى تاربيە»، «انا مەن بالا تاربيەسى» اتتى ادىستەمەلىك كىتاپتارى دالەل. ءنازيپا ساعىزباي قىزىنىڭ تاعى ءبىر ەرەكشەلىگى - قازاق اندەرىنىڭ نوتاعا تۇسۋىنە كومەك كورسەتۋى. ول زاتايەۆيچكە «عايني-اۋ، ساۋلەم»، «قادىر زارى» اندەرىن جازدىرعان.

سارا ەسوۆا - لەنيندى كورگەن العاش قازاق قىزى

سارا ءساتباي قىزى - قوعام قايراتكەرى، قازاقستاننىڭ ەڭبەك سىڭىرگەن مادەنيەت قىزمەتكەرى. ول تاتار مۇعالىمدەردەن ءدارىس العان. كەيىن 12 جاستاعى سارا ورىنبورداعى مۇسىلمان قىزدار وقيتىن پانسيونعا وقۋعا بارادى. وقۋىن اياقتاعان سوڭ، 16 جاستان قوعامدىق قىزمەتكە ارالاسىپ، قىزىلوردا، تاشكەنت قالالارىنداعى مەكتەپتەردە ۇستاز بولىپ قىزمەت ەتتى. قايسارلىعىمەن، ەڭبەكقورلىعىمەن كوزگە تۇسكەن سارا تاشكەنتتە وتكەن شىعىس ايەلدەرىنىڭ ءى سەزىنە دەلەگات بولىپ قاتىسادى. بۇدان كەيىن دە سارا ەسوۆا ءتۇرلى سەزدەردە دەلەگات رەتىندە قاتىسادى. ونىڭ ءبىر ەرەكشەلىگى - لەنيندى كوزىمەن كورگەن قازاق قىزدارىنىڭ تۇڭعىشى.

1922 -جىلعى اۋليەاتادا وتكەن قازاق- قىرعىز كەدەيلەرىنىڭ سەزىنە ايەلدەرگە ازاتتىق، تەڭدىك بەرۋ جونىندە بايانداما جاساعان. سول تۇستا قالىڭمالعا، كوپ ايەل الۋعا، امەڭگەرلىك سالتىنا قارسى ماڭىزدى ىستەردىڭ ۇيىتقىسى بولىپ، قوعامدىق ايىپتاۋشى رەتىندە اشىق سوتتارعا قاتىسىپ، تالاي قىزدىڭ تاعدىرىنا ارا تۇسەدى.

قوعام قايراتكەرى ءتۇرلى باسىلىمدارعا ماقالا جاريالاپ، كەيىن «ايەلدەر تەڭدىگى» جۋرنالىنىڭ تۇڭعىش رەداكتورى بولدى. كيەىن قازاقستان حالىق اعارتۋ كوميسسارياتىنىڭ ساياسي-اعارتۋ ىستەرى جونىندەگى باس باسقارماسى باستىعىنىڭ ورىنباسارى، رەسپۋبليكا وقۋ-اعارتۋ قىزمەتكەرلەرى كاسىپوداعى ورتالىق كوميتەتىنىڭ پرەدسەداتەلى قىزمەتتەرىن ابىرويمەن اتقارعان.

سارا ءساتباي قىزى بار ءومىرىن تۋعان حالقىنىڭ باقىتىنا ارناعان ادال كوممۋنيست وراز يسايەۆقا كۇيەۋگە شىققان. وكىنشە قاراي، كۇيەۋى 1938 -جىلى قاماۋعا الىنادى، كوپ كەشىكپەي سارا دا تۇتقىندالادى. 9 اي تەمىر توردا وتكىزگەننەن كەيىن ونى رەسەيلىك قوعام قايراتكەرى، لەنيننىڭ ايەلى كرۋپسكايا ستاليننىڭ الدىنا بارىپ قورعاپ قالعان.

ناعيما ارىقوۆا - قازاق جوعارى سوتىنىڭ ءتورايىمى

ناعيما ىدىرىس قىزى - پارتيا جانە كەڭەس قىزمەتكەرى. ول مۇعالىمدەر كۋرسىن بىتىرگەن. ال 1919-1922 -جىلدار ارالىعىندا ۆەرنىيدا، سەمەيدە ءمۇعالىم بولىپ، سونداي-اق، ۆەرنىيداعى قىزدار مەكتەبىنىڭ ديرەكتورى بولىپ قىزمەت اتقارعان.

ناعيما ارىقوۆا – ر س ف س ر جوعارعى سوتى قازاق ءبولىمىنىڭ ءتورايىمى بولعان جالعىز قازاق قىزى. وكىنىشكە قاراي، ودان كەيىن سوتتى ايەل باسقارماعان.

كەيىنگى جىلداردا ناعيما ارىقوۆا قازاقستان مەملەكەتتىك باسپالارىڭدا قىزمەت اتقاردى. ءتۇرلى سەزدەرگە جۋرناليست- دەلەگەت رەتىندە قاتىسىپ ءجۇردى. ناعيما ارىقوۆا دا قازاق ايەلىنىڭ ساۋاتتى، ەركىن بولۋىنا بارىن سالدى. ول - ايەلدەر جونىندەگى «ايەلدەر وكىلدەرى نە ىستەۋى كەرەك» دەگەن كىتاپشانىڭ اۆتورى.

ناعيما ىدىرىس قىزى سەمەي گۋبەرنيالىق اتقارۋ كوميتەتىندە قازاق ءبولىمىنىڭ مەڭگەرۋشىسى بولىپ قىزمەت ىستەپ جۇرگەندە مۇحتار اۋەزوۆپەن تانىسقان. كەيىن جازۋشى ناعيما ارىقوۆانىڭ قايسارلىعىنا ءتانتى بولىپ، «ءنازيپا قۇلجانوۆا، ناعيما ارىقوۆا، ءامينا مامبەتوۆا سياقتى قايراتكەر قازاق قىزدارىن پروتوتيپ ەتىپ الۋ» كەرەگىن بىرنەشە رەت ايتقان.

بىردە ناعيما ارىقوۆا ماسكەۋگە شىعىس ايەلدەرى اراسىندا جۇمىس ىستەۋشىلەردىڭ كەڭەسىنە قازاقستان ولكەلىك پارتيا كوميتەتىنىڭ جۇمىسشى-شارۋا ايەلدەر ءبولىمىنىڭ مەڭگەرۋشىسى رەتىندە بارعان. ونىڭ بايانداماسىن تىڭداعان كلارا سەتكين ۇلكەن ريزالىق بىلدىرگەن.

«مىنا كۇنشىعىس ايەلدەرىنىڭ قوزعالا باستاۋى - قارا باسىن ادام قاتارىنا قوسقانى، بۇل تەڭدىك كۇنباتىس ايەلدەرىنە ۇلگى بولۋعا جارايدى»، - دەپ باعالاعان سەتكين.

بۇل ءۇش ايەلدەن باسقا قازاق قىزدارىنىڭ بولاشاعى، ايەلدەرىنىڭ ەركىندىگى ءۇشىن كۇرەسكەن قايسار ايەل از ەمەس. ولار ءتۇرلى سالادا ەڭبەك ەتىپ، قازاقتىڭ ساۋاتىن اشۋعا بارىنشا اتسالىستى.

 

 

اقپارات دەرەككوزى: massaget.kz