قازاقستان شەتەلدەن 75 عالىمدى ەلگە قايتاردى

ماستانا. قازاقپارات - بۇل كۇندەرى وزگە مەملەكەتتەردە ەڭبەك ەتىپ جاتقان قازاقستاندىق عالىمدار جەتەرلىك.

جۇرتشىلىق ءبىلىمى ۇشان- تەڭىز، تالاپتى عالىمدارىمىزدىڭ شەت مەملەكەتتەرگە كوشىپ، سول ەلدىڭ پۇشپاعىن يلەۋدە دەپ الاڭداعانىمەن، ق ر ءبىلىم جانە عىلىم مينيسترلىگىنىڭ ماماندارى وتاندىق عالىمداردىڭ شەتەلگە اعىلۋى سونشالىقتى بەلەڭ العان ماسەلە دەپ سانامايدى.

عالىمدار ءۇشىن قازاقستاندا قانداي جاعدايلار جاسالىپ جاتىر جانە ولار نەگە تەك ءبىر مەملەكەتتىڭ اياسىندا شەكتەلىپ قالماۋى ءتيىس، وسى جانە وزگە دە سۇراقتارعا «قازاقپارات» تىلشىسىنە بەرگەن سۇحباتىندا قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ ءبىلىم جانە عىلىم مينيسترلىگى عىلىم كوميتەتى ءتوراعاسىنىڭ ورىنباسارى ەركىن سادىقوۆ جاۋاپ بەردى.

- ەركىن توقمۇحامەد ۇلى، ءبىزدىڭ وتاندىق عالىمدارىمىزدىڭ شەتەلگە كەتۋىنە نە سەبەپ؟

- ءبىز قازىر شەكارا دەگەن ۇعىمنىڭ جويىلىپ، توماعا تۇيىقتىقتان ارىلعان زاماندا ءومىر ءسۇرىپ جاتىرمىز. سوندىقتان «شەتەلدە ەڭبەك ەتۋ» دەگەن تۇسىنىكتىڭ ءوزى بىرتىندەپ شەتكە ىسىرىلۋدا. ا ق ش عالىمدارى كورەيادا، جاپونيادا، ەۋروپادا جۇمىس ىستەپ جاتسا، ەۋروپالىق ماماندار كەلىسىمشارت ارقىلى شارتاراپتا ەڭبەك جولىن قۋۋدا. ساراپشىلاردىڭ پىكىرىنشە، شەتەلدە تەك ءبىر ەلدىڭ عالىمدارىنان قۇرالعان بىردە- ءبىر مىقتى عىلىمي ۇجىم جوق. قازىرگى زاماننىڭ عالىمدارىن «الەم ازاماتتارى» دەپ اتاۋعا بولادى. بىلەسىز بە، وتاندىق عىلىمنىڭ دامۋى، الەمدىك عىلىممەن ىقپالداسۋىنا، قازاقستاندىق عالىمداردىڭ حالىقارالىق عىلىمي جوبالارعا قاتىسۋىنا جانە قازاقستاننىڭ عىلىمي جوبالارىنا شەتەلدىك مامانداردى تارتۋعا دا كوپ بايلانىستى. سوندىقتان ءبىز حالىقارالىق ۇيىمدارمەن، باسىلىمدارمەن، عالىمدارمەن ارىپتەستىكتى كەڭەيتۋدەمىز، ءوز عالىمدارىمىزدىڭ حالىقارالىق جوبالارعا جانە ۇيىمدارعا قاتىسۋىنا جول اشۋدامىز. ءبىزدىڭ مالىمەتتەرگە سايكەس، عىلىمي زەرتتەۋلەرمەن اينالىسىپ جاتقان 35 جاسقا دەيىنگى عالىمدارىمىزدىڭ سانى سوڭعى 5 جىلدا %39 عا ارتتى جانە بۇگىنگى تاڭدا 9 مىڭ ادامعا جەتتى. قازاقستاننان شەتەلگە كەتكەن عالىمداردىڭ سانى 31 ادامدى قۇرايدى، ولاردىڭ باسىم بولىگى ا ق ش- تا، باتىس ەۋروپا ەلدەرىندە، يزرايل جانە وزگە مەملەكەتتەردە ەڭبەك ەتۋدە.

ولاردىڭ شەتەلگە كەتۋىنە جوعارى ەڭبەكاقى جانە عىلىمي زەرتتەۋلەردى تەحنيكالىق قامسىزداندىرۋ دەڭگەيىنىڭ بيىكتىگى تۇرتكى بولادى.

- دەگەنمەن قازاقستان شەتەلگە كەتكەن عالىمدارىن ەلگە قايتارۋ بويىنشا قادامدار جاساپ جاتقان بولار؟ وسى باعىتتا نەندەي جۇمىستار اتقارىلۋدا؟

- ءبىز قازىر بىرلەسكەن عىلىمي زەرتتەۋلەردى وتكىزۋ ءۇشىن شەتەلدەن عالىمداردى تارتۋدامىز، ونىڭ ىشىندە سىرت مەملەكەتتە جۇرگەن وتاندىق عالىمدار دا بار. قازاقستاندا زاماناۋي زەرتتەۋ قۇرال- جابدىقتارى بار نازاربايەۆ ۋنيۆەرسيتەتى، عىلىمي- زەرتتەۋ ۋنيۆەرسيتەتتەرى قۇرىلعانىن بىلەسىزدەر، يننوۆاتسيالىق كلاستەرلىك دامۋ تۋرالى زاڭناما جاساقتالىپ، يننوۆاتسيالىق تەحنولوگيالار پاركى قۇرىلعان، نازاربايەۆ ۋنيۆەرسيتەتى جانىنان «Astana Business Campus» يننوۆاتسيالىق كلاستەرى دە پايدا بولدى.

مەنىڭ ويىمشا، وسى مەكەمەلەردە جاسالىپ جاتقان جاعدايلار جاس وتاندىق عالىمدارعا عانا ەمەس، شەتەلدە جۇرگەن قازاقستاندىق ماماندار ءۇشىن دە تارتىمدى. وسىنىڭ ارقاسىندا سوڭعى 2 جىلدا ەلىمىزگە ءتۇرلى سالالارداعى 75 قازاقستاندىق عالىم ورالدى. ونىڭ ىشىندە نازاربايەۆ ۋنيۆەرسيتەتىنە - 26، ەۋرازيا ۇلتتىق ۋنيۆەرسيتەتىنە - 5، ساتبايەۆ اتىنداعى قازاق ۇلتتىق تەحنيكالىق ۋنيۆەرسيتەتىنە 2 عالىم كەلدى. ءبىز ءتۇرلى باعدارلامالاردى جۇزەگە اسىرىپ جاتىرمىز. بۇكىلالەمدىك بانكپەن بىرگە زەرتتەۋلەردى قولداۋعا گرانتتار ءبولۋ ارقىلى جانە باسىمدىققا يە تەحنيكالىق باعىتتار بويىنشا پوستدوكتورانتتارعا ترەنينگتەر وتكىزۋ ارقىلى قازاقستاننىڭ عىلىمي الەۋەتىن كۇشەيتۋدى جوسپارلاۋدامىز. عىلىمي جاڭالىقتاردى وندىرىسكە ەنگىزۋ، شەتەلدەگى قازاقستاندىق عالىمداردى تارتۋ ارقىلى باسىمدىققا يە تەحنيكالىق باعىتتارداعى بىرلەسكەن جوبالارعا سەرپىن بەرۋگە نيەتتىمىز. قازاقستاندىق جانە شەتەلدىك تانىمال جوعارى وقۋ ورىندارى مەن عىلىمي- زەرتتەۋ ينستيتۋتتارى اراسىندا عىلىمي- اعارتۋ كونسورتسيۋمىن قۇرۋدى كوزدەۋدەمىز. سونىمەن بىرگە تاۋەلسىزدىك جىلدارى ىشىندە الەمنىڭ جەتەكشى عىلىمي ورتالىقتارىندا عىلىمي تاجىريبەدەن ءوتۋ مۇمكىندىگى كەڭەيدى. سونىڭ ىشىندە "بولاشاق" پرەزيدەنتتىك باعدارلاماسىنىڭ دا ۇلەسى زور.

عىلىمي قىزمەتكەرلەر كاسىبي تاجىريبەدەن  ۇلى بريتانيا، ا ق ش، كانادا، اۆستراليا، گەرمانيا، يرلانديا، يسپانيا، يتاليا، فرانسيا، چەحيا، نيدەرلاند، نورۆەگيا، پولشا، رەسەي، شۆەيتساريا، شۆەتسيا، قىتاي، مالايزيا، سينگاپۋر، جاپونيا جانە وڭتۇستىك كورەيا مەملەكەتتەرىندەگى جوعارى وقۋ ورىندارى مەن عىلىمي ورتالىقتارىندا وتە الادى.

"بولاشاق" حالىقارالىق ستيپەندياسى اياسىندا ماگيستراتۋرا، دوكتورانتۋرا، كاسىبي تاجىريبە باعدارلامالارى بويىنشا عىلىمي- پەداگوگيكالىق كادرلاردى دايىندىقتان وتكىزۋ جۇرگىزىلەدى. «بولاشاق» باعدارلاماسى 99 PhD دوكتورىن وقىتتى. ولاردىڭ ىشىندە 40 مامان - گۋمانيتارلىق، 40 تەحنيكالىق، 19 ى مەديتسينا سالالارى بويىنشا ءبىلىم الدى. قازىر ول ماماندار ەلىمىزدىڭ جوعارى وقۋ ورىندارىندا وقىتۋشىلىق جانە عىلىمي- زەرتتەۋ قىزمەتتەرىن قاتار الىپ جۇرۋدە. ءبىر بولىگى ءىرى عىلىمي- زەرتتەۋ ۇيىمدارىندا ەل يگىلىگى ءۇشىن ەڭبەك ەتىپ جاتىر. سونىمەن قاتار 2008-2016 -جىلدار ارالىعىندا 483 ادام  ۇلى بريتانيا، ا ق ش، گەرمانيا، رەسەي جانە وزگە دە مەملەكەتتەردىڭ جوعارى وقۋ ورىندارىندا جانە عىلىمي- زەرتتەۋ ورتالىقتارىندا كاسىبي تاجىريبەدەن وتۋگە گرانت ۇتىپ الدى. بۇگىنگى ۋاقىتتا 415 ادام ەلىمىزدىڭ جوعارى وقۋ ورىندارىندا جانە عىلىمي ينستيتۋتتاردا عىلىمي قىزمەتتەرىن جالعاستىرۋدا.

- ءبىزدىڭ عالىمدارىمىزدىڭ ورتاشا جالاقىسى قانشا؟

- مەملەكەتتىك سەكتوردا جۇمىس ىستەيتىن عالىمدار ورتاشا ەسەپپەن 128 مىڭ جالاقى الادى، ءبىلىم بەرۋ سالاسىندا - 60 مىڭ تەڭگە، كاسىپكەرلىك - 218 مىڭ تەڭگە، كوممەرتسيالىق ەمەس سەكتوردا - 161 مىڭ تەڭگە. بۇل نەگىزگى قىزمەتتەرىنە قوسىلاتىن قوسىمشا سىياقى.

- عالىمدارعا نەمەسە ونەرتاپقىشتارعا ينۆەستور تابۋ وتە قيىنعا سوعاتىنى جاسىرىن ەمەس. وسى باعىتتاعى ماسەلەلەر مەملەكەتتىك دەڭگەيدە قالاي شەشىمىن تابۋدا؟

- بۇل قارىم- قاتىناستار «عىلىمي جانە عىلىمي- تەحنيكالىق قىزمەت ناتيجەلەرىن كوممەرتسيالاندىرۋ تۋرالى» زاڭمەن رەتتەلەدى. ول عىلىم مەن بيزنەس اراسىنداعى ىقپالداستىقتىڭ جاڭا تەتىكتەرىن جاساقتاۋعا، وندىرىسكە عىلىمي تەحنولوگيالاردى ەنگىزۋگە، جاڭا جوبالارعا كاسىپكەرلىك ورتانىڭ بەلسەندى ارالاسۋىن ىنتالاندىرۋعا باعىتتالعان. 2016 -جىلى جوبالاردى گرانتتىق قارجىلاندىرۋ، ونەرتابىستى كوممەرتسيالاندىرۋعا قاتىستى ەكى بايقاۋ جاريالادىق. ءبىرىنشى بايقاۋ ء"تيىمدى يننوۆاتسيالاردى ىنتالاندىرۋ" جوباسى اياسىندا بۇكىلالەمدىك بانكپەن بىرگە وتكىزىلدى.

ول جوعارى ساپالى، ەل ءۇشىن وزەكتى زەرتتەۋلەردى وتكىزۋگە جانە تەحنولوگيالاردى كوممەرتسيالاندىرۋعا باعىتتالدى. وعان 451 ءوتىنىش قاتىستى. ونىڭ قورىتىندىسى بويىنشا، 2,6 ميلليارد تەڭگەگە گرانتتار ءبولىندى. ونىڭ %10 ىن جەكە بيزنەس قامتاماسىز ەتتى. ەكىنشى بايقاۋ مينيسترلىكتىڭ گرانتتىق قارجىلاندىرۋ وپەراتورى - "عىلىم قورى" ا ق- مەن بىرلەسىپ وتكىزىلدى. جالپى 337 ءوتىنىش قارالدى، ناتيجەسىندە 1 ميلليارد  تەڭگەنىڭ گرانتى ۇلەستىرىلدى، جەكە بيزنەستىڭ كاپيتالى %8,5 دى قۇرادى. سونىمەن بىرگە قازىر عىلىم قورى زەرتتەۋلەردى جانە عىلىمي جاساقتاۋلاردى قارجىلاندىرۋعا بيزنەستىڭ ۇلەسىن ارتتىرۋ ماقساتىندا "اتامەكەن" ۇلتتىق كاسىپكەرلەر پالاتاسىمەن، دامۋ ينستيتۋتتارىمەن، جەرگىلىكتى اتقارۋشى ورگاندارمەن، سالالىق قاۋىمداستىقتارمەن، تىعىز قارىم- قاتىناس ورناتۋدا.

- سۇحباتىڭىزعا راحمەت!

اۆتور: جاسۇلان جولدىبايەۆ