قازاق تاريحىنداعى اتاقتى 5 باقسى

 استانا. قازاقپارات - ءبارىمىز بىلەتىن، كۇي اتاسى دەپ تانىلعان قورقىت -  ۇلى باقسى. ەل اۋزىنداعى اڭگىمەلەرگە قاراعاندا قورقىتتىڭ اكەسى قارا باقسى اتالعان عۇلاما ادام بولىپتى.

 


VІ-VІІ   عاسىرلارداعى وعىز- قىپشاق داۋىرىندە ءومىر سۇرگەن قارا باقسى الداعىنى بولجاپ ايتا الاتىن، ساناسىزدارعا سانالى وي سالاتىن قۇدىرەتتى، جالاڭ اياعىمەن شوق باسقان، اعىن سۋدى توقتاتقان، كوككە ۇشىپ، جەرگە تۇسە الاتىن ەرەكشە قاسيەتكە يە ەكەن.

 ەجەلگى جىر- اڭىزداردا بۇل داڭقتى باقسىنىڭ قىرىقتاي قاسيەتى بار دەپ سيپاتتالادى. ال اكادەميك الكەي مارعۇلان قارا باقسىدان تۋعان قورقىتتى باقسىلاردىڭ باباسى دەپ تانيدى. قازاق فولكلورىنىڭ ءىرى جاناشىرى ءا. ديۆايەۆ جيناعىندا قورقىت تۋرالى

 «اۋەلى باقسى ءپىرى قورقىت اتا،

 تىلەيمىن عافۋ ەت دەپ كەتسە قاتا.

 ادامنان ەر سۇلەيمەن وتكەننەن سوڭ

موينىما كوپ جاماعات سالعان باتا» دەگەن جىر جولدارىن كەزدەسەدى.

قويلىباي

قورقىتتان كەيىنگى باقسىلاردىڭ ءىرى وكىلىنە زەرتتەۋشىلەر قويلىبايدى جاتقىزادى. «باعانالى قويلىباي -  بارلىق باقسىلاردىڭ ءپىرى، قورعاۋشىسى، قورقىتتان كەيىنگى ەڭ بيىك باقسى وسى» دەگەن شوقان ءۋاليحانوۆ قويلىباي باقسىعا ۇلكەن باعا بەرەدى. ەل اراسىندا وسى ۇلى باقسىنىڭ قۇرمەتتى ەسىمىمەن بىرگە «قويلىبايدىڭ قوبىزى» دەگەن تىركەس ساقتالعان. قوبىزىن بايگەگە قوسقان باقسىنىڭ قۇدىرەتىنە تاڭقالۋشى ۇرپاق جالعاسىپ كەلەدى. ونىڭ قوبىزى 200 جۇيرىكپەن بايگەگە ءتۇسىپ، وزىپ شىققان.

ماعجان جۇمابايەۆتىڭ «قويلىبايدىڭ قوبىزى» اتتى داستانىندا

«ەرتەدە ەل بار ەكەن قالىڭ نايمان،

 قىتايعا قالىڭ نايمان قانات جايعان.

قالىڭ نايمان ىشىندەگ باعانالى

 قازاقتا باقسى اسقان جوق قويلىبايدان» دەپ تانىستىرىلادى.

كوكشە باقسى

شىڭعىس حان زامانىنىڭ ۇلى باقسىسى -  اكەلى- بالالى مۇڭلىق جانە كوكشە. قاھارلى حاننىڭ قازاق دالاسى مەن ورتا ازياعا جاساعان ساپارىنىڭ جولى اشقان وسى باقسىلار دەپ جازىلادى.

 راشيد اد- ءديننىڭ جازبالارىندا «جۇرت بۇلاردى «توبە ءتاڭىرى» دەپ اتاپ كەتكەن. بۇلار كەرەي ون حاننىڭ ادامدارى ەكەن. اسىرەسە، كوكشە باقسى شىڭعىسحانعا: «مەن ءتاڭىرىنىڭ وزىمەن تىلدەسىپ تۇرامىن. كوككە شىعىپ جۇرەمىن... سەنىڭ جورىعىڭ ءساتتى بولادى، بولاشاقتا دۇنيەنى بيلەيسىڭ!» دەپ ساۋەگەيلىك كورسەتكەن.

 كەيىن تەمۋجيننىڭ داڭقى اسىپ، «... قۇرىلتايدا مەڭلىك قارتتىڭ «جەتى قوڭقىت» اتالعان جەتى ۇلىنىڭ ورتانشىسى كوكەش تەپ- تەڭگىر باقسى تەمۇجىنگە «شىڭعىس حان» دەگەن اتاق بەرىپ، قولىنا توعىز قۇيرىقتى اق تۋ ۇستاتتى. شىڭعىس حاندى اق كيىزگە سالىپ حان كوتەرىپ، التىن تاققا وتىرعىزدى» دەپ سۋرەتتەلەدى جازۋشى ت. زاكەن ۇلىنىڭ «كوكبورىلەردىڭ كوز جاسى» رومانىندا.

بالا باقسى

 بالا باقسىنىڭ ناقتى كىم ەكەندىگى تۋرالى عىلىم ءبىر توقتامعا كەلگەن جوق. 19 - عاسىرداعى كۇردەلى تۇلعالاردىڭ ءبىرى رەتىندە ونىڭ ءومىرى قايشىلىققا جانە بەلگىسىزدىككە تولى. كەيبىر زەرتتەۋشىلەر قاراعاندى وبلىسىنىڭ جاڭاارقا اۋدانىنداعى اقتاستى، ەسكەنە قىراتتارىنىڭ ماڭايىن مەكەندەگەن كەرنەباي سۇتەمگەن ۇلىن بالا باقسى دەپ تانيدى.

 1825 -جىلى قالاباي كولىنىڭ ماڭايىندا دۇنيە ەسىگىن اشقان كەرنەبايدىڭ بويىنان باقسىلىق دارىن ەرتە بايقالعان ەكەن. اكە- شەشەسى اۋرۋ دەگەندى بىلمەيتىن بولىپتى. دۇنيەدەن كۇدەر ۇزگەن الدەقانداي اۋرۋ- سىرقاۋلار وسى بالانىڭ ايتەۋىر ءبىر شاپاعاتى تيە مە دەپ بارا قالسا، ىلەزدە ساۋىعىپ كەتەتىن بولىپتى. سودان باستاپ ول بالا باقسى اتانىپتى.

 بالا باقسى ەسىمى كەزىندە ءۇش جۇزگە بىردەي ءمالىم بولعان. قوبىز تارتقان ساتتە زورايىپ، تۇلعالانىپ كورىنەدى ەكەن. تاريحي مۇرا بولىپ، وسى زامانعا جەتكەن مۋزىكالىق (اۋەندىك) اسپاپتاردىڭ اراسىندا قوبىزدىڭ ورنى ەرەكشە. بالا باقسىنىڭ ناقىت كىم ەكەندىگى تۋرالى بىلدمەۋىمىزدىڭ سەبەبى 70 جىل بويى سوۆەتتىك جۇيە دىنگە جانە باسقا دا نانىم- سەنىمدەرگە قارسى اياماس كۇرەس جۇرگىزگەنىمەن، قۋعىنداعانىمەن تۇسىندىرىلەدى.

ەسەنعابىل باقسى

 ەسەنعابىل ءوز داۋىرىندە ۇلكەن باقسى، الىس- جاقىنعا اتى شىققان ايتۋلى ادام بولىپتى. باقسىنىڭ شىققان تەگى -  قاقسال اتانعان ارعىننىڭ شەگەندىك رۋىنان. قازاق شەجىرەسىندە ارعىن تايپاسىنىڭ ىشىندەگى شەگەندىك -  مەيرامنىڭ بەس ۇلىنىڭ ءبىرى جانە قاقسال رۋىنىڭ ءتۇپ- توركىنى رەتىندە ايتىلعانى بولماسا، كوپ جاعدايدا رۋ اتاۋى رەتىندە جازبا دەرەكتەر مەن اۋىز ادەبيەتىندە قاقسال اتاۋى قولدانىلادى. شەجىرەشى ءماشھۇر ءجۇسىپ: شەگەندىكتىڭ لاقاپ ەسىمى جونىندە «... قاقسال دەگەن دە كىسى اتى جوق، قاقساي بەرگەن سوڭ قاقسال اتانعان» دەيدى.

وسى قاقسال نەمەسە شەگەندىك رۋىنان ايماققا بەلگىلى بىرنەشە باقسى شىققان ەكەن. كۇللى ورتا جۇزگە ەسىمى ايگىلى بالاباقسى، قارا قوبىزىمەن اۋرۋ- سىرقاۋ ادامدارعا ەمدەگەن بالگەر ءارى باقسى تويع ۇلى جانە ونىڭ قارا قوبىزى اماناتتاپ تاپسىرىلعان ەسەنعابىل باقسى. ەسەنعابىل باقسى -   ⅩⅨ ەكىنشى جارتىسىندا ءومىر سۇرگەن ادام. شەجىرە دەرەكتەرىنە قاراعاندا، ول بالاباقسىنىڭ ۇرپاعى بولىپ سانالادى.

ناقتىراق ايتقاندا باقسى قاقسال رۋىنىڭ ىشىندەگى جامبول، سونىڭ كوشكىنبايىنان تارايدى. ونىڭ الدىندا عۇمىر كەشكەن تويع ۇلى باقسى ءوزىنىڭ قارا قوبىزىن ەسەنعابىل باقسىعا بەرىپ كەتكەن دەگەن ءسوز بار ەل اراسىندا. اۋرۋ- سىرقات ادامداردى وسى ەمدەپ جازاتىن قاسيەتتى قوبىز 150 جىلدان استام ۋاقىت سىنىنا بۇلىنبەي 21 - عاسىرعا امان جەتىپ وتىر.

زاڭعار كارىمحان

https://e-history.kz