يراك «الەم. 21 -عاسىر» مانيفەسىن قولدايدى - يراكتىڭ ۋاقىتشا سەنىمدى وكىلى يۋ. س. سارحان

استانا. قازاقپارات - قازاقستان سىرتقى ساياساتتا وزگە ەلدەرگە قۇرمەت پرينتسيپتەرىن ساقتاي وتىرىپ، دايەكتى، سىندارلى جانە بەيبىت جولدى ۇستانادى.

قازاقستان ءۇشىن تاياۋ شىعىستاعى ەڭ ماڭىزدى ارىپتەستەرىنىڭ ءبىرى - قازىر قيىن كەزەڭدەردى باستان وتكەرىپ وتىرعان يراك رەسپۋبليكاسى بولىپ تابىلادى.

قازاقستان مەن يراك اراسىنداعى ىنتىماقتاستىقتى ودان ءارى دامىتۋ كەلەشەگى تۋرالى «قازاقپارات» تىلشىسىنە بەرگەن سۇحباتىندا يراك رەسپۋبليكاسىنىڭ قازاقستانداعى ۋاقىتشا سەنىمدى وكىلى يۋنۋس ساليم سارحان كەڭىنەن بايانداپ بەردى.

- ءبىز يراكتىڭ قيىن كەزەڭدەردى باستان وتكەرىپ وتىرعاندىعىن بىلەمىز جانە ءبىز بارلىق ماسەلەلەر تەزىرەك شەشىمىن تاۋىپ كەتۋىنە تىلەكتەستىك بىلدىرەمىز. دەگەنمەن، بولاشاققا كوز تاستايتىن بولساق - ءسىز قازاقستان مەن يراكتىڭ ساۋدا- ەكونوميكالىق سالاداعى ىنتىماقتاستىعىن قالاي ەلەستەتەسىز؟

- ءبىزدىڭ جۇمىسىمىزدىڭ نەگىزگى ماقساتى - بارلىق سالالاردا قازاقستانمەن قارىم-قاتىناستاردى دامىتۋ، ال ساۋدا- ەكونوميكالىق ىنتىماقتاستىق، ەكى ەل اراسىنداعى باسقا دا سالالار بويىنشا قارىم- قاتىناستارعا نەگىز بولا الادى. ارينە، ەكى تاراپ ەندى عانا دامىپ كەلە جاتقان ساۋدا- ساتتىق قارىم- قاتىناستى دامىتۋدىڭ جولدارىن ىزدەستىرۋدە.

يراك ازىق- تۇلىك جانە ونەركاسىپ تاۋارلارىنا دەگەن ءوز قاجەتتىلىكتەرىن قاناعاتتاندىرۋ ءۇشىن، قازاقستانمەن ساۋدا ىنتىماقتاستىعىن دامىتۋعا مۇددەلى. 2013 -جىلى يراك ساۋدا- ونەركاسىپ پالاتاسىنىڭ قازاقستانعا جاساعان ساپارى وسىنىڭ دالەلى. كەيىنگى كەزدەرى ءبىز قازاقستاندىق تاراپتان دا قىزىعۋشىلىقتىڭ ارتقاندىعىن بايقاپ وتىرمىز. قازاقستان تاراپىنان ەكونوميكا مەن ينۆەستيتسيالار سالالارىندا قۇزىرلى ءبىرقاتار مەملەكەتتىك ورگاندارمەن ءبىرقاتار ەكىجاقتى كەلىسسوزدەر ورىن الدى. اتاپ ايتقاندا، ءبىز «KazNextInvest» ەكسپورت جانە ينۆەستيتسيالار بويىنشا باس ديرەكتورى اسقار ارىنوۆپەن كەزدەستىك. سونداي-اق قازاقستاننىڭ سىرتقى ساۋدا پالاتاسى باسشىسىنىڭ ورىنباسارى ايتۋعان وماروۆپەن دە جۇزدەستىك.

قازاقستاندىق تاراپ يراكتىڭ ساۋدا پالاتالارى قاۋىمداستىعى مەن قازاقستاننىڭ ساۋدا پالاتاسى اراسىندا ءوزارا تۇسىنىستىك تۋرالى مەموراندۋمعا قول قويۋعا ىنتالى ەكەندىكتەرىن جەتكىزدى جانە بيزنەسمەندەر مەن پالاتا قىزمەتكەرلەرىنەن قۇرالعان قازاقستاندىق دەلەگاتتاردىڭ يراكقا ساپارىن ۇيىمداستىرۋدى سۇرادى. ولار باعدات پەن بارسۋ قالالارىنا ات باسىن تىرەۋگە قۇلىقتى ەكەندىكتەرىن جانە جەرگىلىكتى پالاتا باسشىلارىمەن كەزدەسۋگە نيەتتى ەكەندىكتەرىن جەتكىزدى.

وسى ساۋال بويىنشا حاتتار الماستىق. ءبىز سونىمەن قاتار، ەكىجاقتى ىقپالداستىقتى دامىتۋ تۋرالى مەموراندۋمدى قاراۋ ءىسىن جەدەلدەتۋ ماقساتىندا قازاقستاننىڭ سىرتقى ىستەر مينيسترلىگىمەن كوپتەگەن كەزدەسۋلەر وتكىزدىك.

قازاقستاندا، اسىرەسە يراكتىڭ وڭتۇستىك وڭىرلەرىنە جاقىن قازاقستان- تۇركىمەنستان- يران تەمىرجول جەلىسىن قۇرعاننان كەيىن، ينۆەستيتسيالىق قارىم- قاتىناستى جانە ىنتىماقتاستىقتى دامىتۋ سالالارىندا زور الەۋەت پەن مۇمكىندىكتەر پايدا بولدى. يراكتىڭ تەمىرجول جەلىلەرىن يراننىڭ تەمىرجول جەلىلەرىمەن جالعاۋ ماسەلەلەرى قارالۋدا.

ەلشىلىك ءوزارا تۇسىنىستىك تۋرالى مەموراندۋمداردى قاراۋدى اياقتاۋعا مۇددەلى، ونى دايىنداۋ جۇمىسى ءقازىر ءوزىنىڭ سوڭعى كەزەڭىنە جەتتى. سونىمەن قاتار ەلشىلىك يراك- قازاق ىسكەرلىك توبىن قۇرۋ بويىنشا جۇمىستى جانە ەكى مەملەكەتتىڭ مينيسترلىك پەن وزگە دە ۆەدومستۆولار باسشىلارىنىڭ، كاسىپكەرلەرىنىڭ ساپارلارىن ۇيىمداستىرۋ جۇمىستارىن جاساپ جاتىر.

- ءسىزدىڭ پىكىرىڭىزشە، يراك مەن قازاقستان اراسىنداعى ارىپتەستىك قاي سالالاردا جەمىستى بولادى؟

- يراك قازاقستاندىق استىقتى جانە ازىق- تۇلىكتىڭ وزگە دە ونىمدەرىن ساتىپ الۋعا مۇددەلى. اۋىل شارۋاشىلىعى، يندۋستريا جانە جاڭا تەحنولوگيالار سالالارىندا باسقارۋ تاجىريبەلەرىمەن ءبولىسۋ مۇمكىندىگى دە بار. يراك مۇنايدان وزگە شيكىزاتتارعا دا مۇقتاج، اسىرەسە ساپالى فارماتسيەۆتيكالىق ونىمدەر تاپشى. يراكتىڭ ساۋدا سەكتورىن قازاقستاندىق ونىمدەرمەن تانىستىرۋ كەرەك. وسى ماقساتتا يراك ەگىنشىلىكتە ءدان رەتىندە قولدانۋ وتە ساپالى قازاقستاندىق استىقتىڭ از كولەمىن تاسىمالداعان بولاتىن. قازاقستاندىق تاۋاروندىرۋشىلەر جىل سايىن قازان ايىندا وتەتىن باعداتتىڭ حالىقارالىق كورمەسى سىندى يراكتاعى ساۋدا كورمەلەرىنە قاتىسادى دەپ ۇمىتتەنەمىز.

- يراك كاسىپكەرلەرى قازاقستاندا سوڭعى جىلدارى قالىپتاسقان ينۆەستيتسيالىق كليمات جايىندا قىزىعۋشىلىق تانىتىپ جاتىر ما؟

- يراك كاسىپكەرلەرى قازاقستاندا سوڭعى جىلدارى قالىپتاسقان ينۆەستيتسيالىق كليمات جايىندا قىزىعۋشىلىق تانىتىپ جۇرگەندەرى راس. قازاقستانعا ينۆەستيتسيا قۇيۋعا بىرنەشە سەبەپتەر ىقپال ەتەدى: كورپوراتيۆتىك تابىس سالىعىنان بوساتۋ؛ 10 جىلعا دەيىن جەر سالىعىنان بوساتۋ؛ 8 جىلعا دەيىن مۇلىك سالىعىنان بوساتۋ؛ قۇرىلىس جۇمىستارىنا نەمەسە جابدىقتاردى ساتىپ الۋعا كەتكەن ناقتى شىعىستاردىڭ %30 عا دەيىنگى كولەمىن وتەۋ؛ جەر تەلىمىن الۋ پروتسەسىنىڭ جەڭىلدەتىلگەن ءتارتىبى؛ ينۆەستيتسيالىق جوبانى ىسكە اسىرۋ كەزەڭىندە تەحنولوگيالىق جابدىقتار مەن قوسالقى بولشەكتەر يمپورتىن اتقارۋ كەزىندە كەدەندىك باج سالىعىن سالۋدان بوساتۋ.

ءبىز ۇلتتىق كاسىپكەرلەر پالاتاسى مەن سىرتقى ىستەر مينيسترلىگى بىرلەسىپ جاساعان قازاقستاندا وڭىرلىك كاسىپكەرلىكتى دامىتۋ كارتاسىن يراكتىڭ قۇزىرەتتى ورگاندارىنا جولدادىق. سونداي- اق قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ ينۆەستيتسيالىق مۇمكىندىكتەرىمەن جانە ەكونوميكالىق الەۋەتىمەن تانىستىرۋ ماقساتىندا كاسىپكەرلەر ءۇشىن كوممەرتسيالىق تۋرلار ۇيىمداستىرۋ تۋرالى قازاقستان رەسپۋبليكاسى سىرتقى ىستەر مينيسترلىگىنىڭ شاقىرتۋىن قوسا اتاپ وتۋگە بولادى.

- ەكى ەلدىڭ حالىقارالىق ارەناداعى ارىپتەستىگىن قالاي باعالار ەدىڭىز؟ قاۋىپسىزدىك كەڭەسىنىڭ تۇراقتى ەمەس مۇشەلىگىنە قازاقستاننىڭ كانديداتۋراسى قابىلدانۋى بويىنشا يراكتىڭ ۇستانىمى قانداي؟

- ەكى ەلدىڭ ديپلوماتيالىق كورپۋسى حالىقارالىق ۇيىمدارداعى ىنتىماقتاستىق جانە ۇيلەستىرۋ ماسەلەلەرى بويىنشا تۇراقتى جۇمىس ىستەيدى. يراك 2017-2018 -جىلعا ارنالعان بۇۇ- نىڭ قاۋىپسىزدىك كەڭەسىنىڭ تۇراقتى ەمەس مۇشەسى رەتىندە قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ كانديداتۋراسىن قولدادى جانە ءبىز سىزدەردىڭ سايلاۋدا جەڭىسكە جەتۋلەرىڭىزگە بايلانىستى بارشا قازاقستاندىقتاردى قۇتتىقتايمىن. يراكتىڭ بۇكىلالەمدىك مۇرا تىزىمىنە 7 تابيعي جانە تاريحي نىساندى ەنگىزۋ بويىنشا ۇسىنىسىن قولداعان قازاقستان تاراپىنا العىسىمىز شەكسىز. شەشىم بۇكىلالەمدىك مۇرالار كوميتەتىندە شەشىلەدى، وعان قازاقستان دا مۇشەلىك ەتەدى. يراك بۇكىلالەمدىك مۇرالار تىزىمىنە ساۋلەتتىك جانە تاريحي ماڭىزعا يە ۋر، ەريدۋ، ۋرۋك قالالارىن، سونىمەن قاتار حۋەيزا، ءال- ۋستا جانە ءال- حاممار تابيعي ماڭىزعا يە ورىنداردى ەنگىزۋدى ۇسىندى.

- د ا ي ش تەرروريستىك ۇيىمىنا قارسى سوعىستا يراكتىڭ اسكەرىنە قولداۋ جاساپ وتىرعان حالىقتىق قارۋلى كۇشتەردىڭ ءرولى قانداي؟

 - 2014 -جىلدىڭ 10 -ماۋسىمىندا يراك وتە الاپات لاڭكەستىك شابۋىلعا تاپ بولدى. ول بارلىق يراك حالقىنا قارسى باعىتتالىپ، قاۋىپسىزدىككە، تاۋەلسىزدىككە جانە بوستاندىعىمىزعا قاۋىپ ءتوندىردى. د ا ي ش- قا قارسى سوعىس ءبىزدىڭ حالىقتى 10 جىل بويى باسىپ- جانشىعان ءال-كايدا ۇيىمىنا قارسى سوعىستىڭ جالعاسى. بۇل سوعىستا ونمىڭداعان يراكتىق قازا تاپتى، 3,6 ميلليون ازامات ەلدەن كەتۋگە ءماجبۇر بولدى، الەمدەگى ەڭ ەسكى وركەنيەتتىڭ تاريحي ەسكەرتكىشتەرى مەن نىساندارى قيراتىلدى. سوندىقتان يراكتىقتار وزدەرىنىڭ ەتنيكالىق، ءدىني جانە كونفەسسيالىق ايىرماشىلىقتارىنا قاراماستان، ءبىزدىڭ حالىققا، جەرىمىزگە، مادەنيەتىمىزگە جانە ءبىزدىڭ مەملەكەتىمىزدىڭ تاعدىرىنا تونگەن ۇلكەن قاۋىپكە قارسى بىرىگە ءبىلدى. يراكتىڭ رەسمي قارۋلى كۇشتەرى - ارميا، پوليتسيا، قاۋىپسىزدىك كۇشتەرىمەن بىرگە، حالىقتىق قورعانىس كۇشتەرى، ءتۇرلى ەتنوستار مەن كۇردتەردىڭ بەشمەرگي ۇيىمى جاۋعا قارسى كوزسىز باتىرلىق تانىتىپ، وزدەرىنىڭ ومىرلەرىن ەل ءۇشىن پيدا ەتتى. ولار بەيبىت ازاماتتاردى - بالالاردى، ايەلدەر مەن قارت كىسىلەردى قورعادى. حالىقتىق قارۋلى كۇشتەر 2014 -جىلى يراكتىڭ 40 پايىز جەرىن جاۋلاپ العان لاڭكەستەرگە قارسى تۇرا الدى.

- د ا ي ش- قا قارسى كۇرەستىڭ قازىرگى احۋالى قانداي دەڭگەيدە؟ يراك ارمياسىنىڭ قازىرگى جەتىستىكتەرى قانداي؟

- يراك قارۋلى كۇشتەرى حالىقتىق قورعانىس كۇشتەرى، ءتۇرلى ەتنوستار مەن كۇردتەردىڭ كومەگىمەن جۇزدەگەن لاڭكەستى جويىپ، ولاردىڭ بىرلەستىكتەرىن تاس- تالقان ەتتى. ولار ديالا مەن سالاحەددين اتتى ەكى ايماقتى لاڭكەستەردەن تولىق بوساتا الدى. ءال-انبار پروۆينسياسىنىڭ ءبىر بولىگىن ازات ەتتى. ءال- فاللۋدجا قالاسىنان دا لاڭكەستەردى ايداپ شىقتى. نينەۆا پروۆينسياسىنداعى كوپتەگەن قالالار دا اسكەرىمىزدىڭ كۇشىمەن ەركىندىك الدى. قازىرگى ۋاقىتتا دايش يراك جەرىنىڭ تەك 14 پايىزىنا يەلىك ەتىپ وتىر. بۇگىندە ول جەرلەردى تولىعىمەن بوساتۋ بويىنشا جۇمىستار اتقارىلۋدا. يراك اسكەري ەڭ ماڭىزدى ميسسيا - جەرىمىزدى لاڭكەستەردەن ازات ەتۋ ماقساتىنا قول جەتكىزۋدىڭ ءسال الدىندا تۇر.

ءال- فاللۋدجا قالاسىن بوساتۋ بويىنشا ورىن العان سوعىس قاسيەتتى شايقاستاعى ەڭ ماڭىزدى سوعىستاردىڭ ءبىرى بولدى. ءال- انبار پروۆينسياسىنداعى لاڭكەستەردىڭ سوڭعى تۇراعىن تازارتاتىن بولساق، موسۋل قالاسى مەن ونىڭ ماڭايىنداعى ەلدىمەكەندەر تولىعىمەن ازات ەتىلەدى جانە يراكتاعى دايش لاڭكەستىك ۇيىمىنىڭ جويىلۋى تۋرالى جاريا ەتۋگە سەپتىگىن تيگىزەدى. ءوزىنىڭ جەڭىلىستەرىنە جاۋاپ بەرۋ ءۇشىن د ا ي ش ۇيىمى 3 -ماۋسىم كۇنى باعداتتىڭ حالىق كوپ جينالاتىن ەڭ ءىرى بازارىندا جارىلىس جاساپ، قاندى قىرعىن ۇيىمداستىردى. بۇل لاڭكەستىك وقيعا كەزىندە 200 ادام كوز جۇمدى، ولاردىڭ ىشىندە 25 تەن استامى بالالار بار، جاراقات العاندار سانى - 250 گە جەتتى. يراك ۇكىمەتى لاڭكەستىك ارەكەتتەن قازا تاپقان ازاماتتارىنا قاتىستى ازا تۇتىپ، 2016 -جىلدىڭ 3-5 -ماۋسىمىن قارالى كۇن دەپ جاريالادى جانە بارشا الەم حالىقتارىن لاڭكەستىككە قارسى ىستە يراكتى قولداۋعا شاقىردى. الەمدىك دەڭگەيدەگى قايراتكەرلەر مەن حالىقارالىق ۇيىمدار يراكتا لاڭكەستىك اكت ۇيىمداستىرعانداردىڭ ارەكەتىن كىنالاپ، قىرۋ جانە جويۋدان باسقانى بىلمەيتىن د ا ي ش- كە قارسى كۇرەستە يراك تاراپىنا قولداۋ ءبىلدىردى.

- يراك ەلدى ازات ەتۋ ىسىندە سىرتتان اسكەري كومەككە مۇقتاج با؟

- يراكتىڭ د ا ي ش سىندى حالىقارالىق لاڭكەستىككە قارسى جۇرگىزىپ وتىرعان سوعىسى - تەك يراكتى، ونىڭ حالقىن، ءدىني- ەتنيكالىق الۋاندىعىن، مۇراسى مەن قاسيەتتى ورىندارىن عانا قورعاۋ ەمەس، بۇل - بارشا الەمدى قورعاۋعا باعىتتالعان سوعىس. بۇل بارشا ادامزات پەن وركەنيەتتىڭ اتىنان ەڭ قاۋىپتى لاڭكەستىك ۇيىمعا قارسى جاسالىپ جاتقان مايدان. سوندىقتان يراك حالىقارالىق قاۋىمداستىقتى جانە الەمنىڭ بارلىق ەلدەرىن، لاڭكەستىككە قارسى سوعىستا يراك اسكەرىنە قولداۋ كورسەتۋگە شاقىردى، ول - اسكەري كومەك، يراك اسكەرىن اۋەدەن قورعاۋ، لوگيستيكالىق جانە الەۋمەتتىك- گۋمانيتارلىق تۇرعىدا دەمەۋ، يراكتىڭ ىشىندەگى جانە سىرتىنداعى جەر اۋداىلعان ازاماتتارعا جاردەمدەسۋ. ءبىراق يراك سوعىستىڭ باستاپقى كەزەڭىنەن باستاپ، جەردەگى سوعىس - قارۋلى كۇشتەردىڭ جانە باتىر ۇلداردىڭ جاۋاپكەرشىلىگىندە قالا بەرمەك. يراك بىردە-ءبىر ەلدى وعان جەردەگى سوعىسقا قاجەتتى اسكەردى سۇراتقان ەمەس جانە ونىڭ اتىنان سوعىسۋدى سۇراعان جوق. يراك اسكەرى مەن حالقى، كۇرد جاساقتارى لاڭكەستىككە قارسى تۇرا الاتىندىقتارىن، يراك جەرلەرىن بوساتۋعا قاۋقارلى ەكەندىكتەرىن دالەلدەدى.

- يراك تاراپى قازاقستان پرەزيدەنتى نۇرسۇلتان نازاربايەۆتىڭ ۆاشينگتوندا يادرولىق قاۋىپسىزدىك سامميتىندە ۇسىنعان «الەم. 21 -عاسىر» مانيفەسىن قولداي ما؟

- يراك حالىقارالىق قاۋىپسىزدىك پەن بەيبىتشىلىكتى نىعايتۋعا، سوڭعى جىلدارى قوس ستاندارتتى ساياساتى ءۇشىن ارالارىن اجەپتاۋىر سۋىتىپ العان، ءوزارا سەنىمى جوعالتقان الەمدىك دەرجاۆالاردىڭ اراسىندا ۋشىعىپ بارا جاتقان قارىم- قاتىناستاردى جاقسارتۋعا باعىتتالعان بارلىق باستامالاردى قولدايدى. جاپپاي قىرىپ جويۋ قارۋىنىڭ تارالۋى جانە ونىڭ لاڭكەستەردىڭ قولىنا تيۋ قاۋپى ارتىپ بارادى. ونىڭ ۇستىنە تاياۋ شىعىستا، اۋعانستاندا جانە افريكانىڭ سولتۇستىك- باتىسىنداعى تۇراقسىزدىق ءورشىپ كەلەدى. وسىنىڭ بارلىعى لاڭكەستىك ۇيىمداردىڭ ۇلعايۋىنا ىقپال جاساپ، ادامداردىڭ ولىمىنە، ۇيلەرىنەن بوسىپ، ەلدەرىنەن قاشۋعا، مادەني، تاريحي جانە ءدىني ەسكەرتكىشتەردىڭ قيراتىلۋىنا، سونىمەن قاتار ەۋروپاعا بوسقىنداردىڭ كوپتەپ ەنۋىنە الىپ كەلدى.

وسىعان بايلانىستى، يراك تاراپى قازاقستان پرەزيدەنتى نۇرسۇلتان نازاربايەۆتىڭ ۆاشينگتوندا يادرولىق قاۋىپسىزدىك ءسامميتى بارىسىندا «الەم. 21 -عاسىر» مانيفەسىندە جاريالاعان باستامالارمەن بىرگە دەر ەدىم. ءبىز وندا يادرولىق سوعىستىڭ الدىن الۋ، ايماقتىق جانە وڭىرلىك سوعىستاردى توقتاتۋ جونىندە ايتىلعان بارلىق ۇسىنىستاردى جوعارى باعالايمىز. قازاقستاننىڭ يادرولىق قارۋدى تاراتپاۋ جانە يادرولىق سىناقتاردى توقتاتۋ، سونىمەن قاتار قازىرگى زاماندا ەڭ ءقاۋىپتى قاتەرگە اينالىپ وتىرعان حالىقارالىق لاڭكەستىككە قارسى بارشا الەم قاۋىمداستىعىنىڭ كۇشىن بىرىكتىرۋ جونىندەگى بەيبىت باستامالارىن قولدايمىز.

- سۇحباتىڭىزعا راحمەت!

 اۆتور: جاسۇلان جولدىبايەۆ