الةمدة 20 سةكؤند سايئن ءبئر ادام وزئنة-ءوزئ قول جذمسايدئ
باؤئر ةتئ بالالارئ - قوس قذلئنشاعئنان اثداؤسئزدا كوز جازئپ قالعان قوس وتباسئنداعئ قوس اتا-انانئث كذتپةگةن قاسئرةتتئث نةلئكتةن ورئن العانئن جانة ونئ كئمنةن كورةرئن بئلمةي دال بولعانئ انئق. «قوي ذستئنة بوزتورعاي جذمئرتقالاعان» مئنا زاماندا ةلئمئزدة وقؤشئلاردئث سؤيسيد وقيعاسئ قاپتاپ كةتتئ. مئسالئ، ءماجئلئس دةپؤتاتئ گذلميرا يستايبةك قئزئ كةلتئرگةن مالئمةتكة جذگئنسةك، قازاقستاندا 2009- جئلئ جاسوسپئرئمدةر اراسئندا 260 سؤيسيد وقيعاسئ ورئن الئپتئ. بذل از بولعانداي، 2010 -جئلئ 237 سؤيسيد وقيعاسئ تاعئ تئركةلئپتئ. سوندا، ون ةكئدة ءبئر گذلئ اشئلماعان جاسوسپئرئمدةر وزدةرئن وزدةرئ نةلئكتةن ولئمگة قيادئ؟ ومئردةن نةگة بةزةدئ؟ ولاردئ بذعان يتةرمةلةگةن نة؟ «ةل امان، جذرت تئنئشتا» تالاي اتا-انانئ زار جئلاتئپ، باؤئر ةتئ بالاسئنان ايئرئپ جاتقان سؤيسيد دةگةننئث ءوزئ نة؟ جاسوسپئرئمدةردئ مةزگئلسئز «جاعادان» الاتئن، ايتئپ كةلمةيتئن بذل - قانداي تاجال؟ سؤيسيدتئث سةبةبئ مةن سالدارئ قانداي؟ مئنة، بذل سان مئثداعان اتا-انانئ، ءتئپتئ ةلئمئزدئث ءاربئر تذرعئنئن تولعاندئرئپ تا، ويلاندئرئپ تا جذرگةن مازاسئز ساؤالدار ةكةنئ حاق. سوندئقتان دا بذگئن ءبئز ادامنئث جان دذنيةسئن كئرپئك قاعئسئنان بايقاي بئلةتئن، ادام جانئن تةرةثنةن تذسئنةتئن پسيحولوگتاردئث پئكئرئن بئلؤگة اسئقتئق. سونداي-اق قوعام قايراتكةرلةرئ مةن زاثگةرلةردئث سؤيسيد تؤرالئ كوزقاراستارئن بةرة وتئرئپ، وي تذيگةندئ ءجون سانادئق. گذلميرا ةسئمبايةأا، ءماجئلئس دةپؤتاتئ: - سوثعئ ؤاقئتتا جاسوسپئرئمدةردئث وزئنة-ءوزئ قول جذمساؤ فاكتئسئ ةتةك الئپ بارادئ. ةث اؤئرئ سول، سؤيسيد قازئرگئ ؤاقئتتا ءبئر عانا وتباسئنئث قايعئسئنا عانا ةمةس، اؤقئمئ ذلكةن قوعامدئق كةسةلگة اينالئپ وتئر. سوندئقتان دا جاقئندا ءبئر توپ ءماجئلئس دةپؤتاتئ ذكئمةتكة ساؤال جولداپ، وسئناؤ ماثئزدئ ماسةلةگة بارئنشا نازار اؤدارؤ قاجةتتئگئن سذرادئق. بذعان سةبةپ بولعان نارسة، ةگةر ماسةلةنئث ستاتيستيكالئق جاعئنا كةلسةك، ءبئزدئث ةلئمئزدة كذنئ بذگئنگة دةيئن سؤيسيدتئ ناقتئ ةسةپكة الؤ تولئق جولعا قويئلماعان كورئنةدئ. ويتكةنئ وسئ دةرتكة قارسئ كذرةسةتئن ناقتئ ءبئر ذيئمداسقان شارا جوق.
ءبئلئم مينيسترلئگئ وزئنشة، ئشكئ ئستةر مينيسترلئگئ وزئنشة جةكة مالئمةت جيناؤدا. 2009 -جئلئ ةلئمئز بويئنشا 260 جاسوسپئرئم وزئنة-ءوزئ قول سالئپ، فانيمةن قوشتاسقان. بذل از بولعانداي، 2010 -جئلئ 237 سؤيسيد وقيعاسئ تئركةلئپتئ. قولعا تذسكةن رةسمي ستاتيستيكاعا قاراساق، سؤيسيد وقيعاسئ بارلئق وبلئستاردا ازايماي وتئر. مئسالئ، شئعئس قازاقستان وبلئسئندا 30 شاقتئ جاسوسپئرئم ومئرمةن قوش ايتئسسا، قاراعاندئ، وثتذستئك قازاقستان، اقمولا، اقتوبة وبلئستارئنئث ءارقايسئسئندا سوثعئ جئلدئث وزئندة عانا 20-دان استام وقؤشئنئث وزئنة-ءوزئ قول سالعاندئعئن جاسئرؤعا بولمايدئ. وسئ ماسةلةمةن اينالئساتئن حالئقارالئق ذيئمنئث دةرةگئنة ذثئلسةك، دذنيةجذزئلئك دةنساؤلئق ساقتاؤ ذيئمئنئث مذشةسئ بولئپ تابئلاتئن قازاقستان جاسوسپئرئمدةردئث ءولئمئ (سؤيسيد) بويئنشا رةسةيدةن كةيئن ةكئنشئ ورئندا كورئنةدئ. سؤيسيدتئث كولةمئ سوثعئ جئلداردئث وزئندة جةتئ پايئزعا ءوسئپتئ. وسئلايشا، كورشئلةس قئرعئزستان، وزبةكستان، تاجئكستان ءتارئزدئ ةلدةرمةن سالئستئرا قاراعاندا، قازاقستاندا جاستاردئث وزئنة-ءوزئ قول جذمساؤ دةثگةيئ وتة جوعارئ بولئپ تذر. بذعان تاعئ ءبئر دالةل، قازاقستان الةمدةگئ 193 مةملةكةتتئث ئشئندة سؤيسيد بويئنشا ءذشئنشئ ورئندا تذر. مذنداي دةرةك تةك جةكةلةگةن وتباسئن، ءتئپتئ قوعامدئ عانا ةمةس، ةل ذكئمةتئن دة تةرةث ويلاندئرؤئ ءتيئس. بالا ءبئزدئث بولاشاعئمئز ةمةس پة؟! تاعئ ءبئر ايتارئم، «سؤيسيد ةكةن» دةپ ول تؤرالئ جاثالئقتاردئ جةردةن جةتئ قويان تاپقانداي تةلةارنالاردان ءذستئ-ذستئنة بةرؤدئث قاجةتئ شامالئ. ويتكةنئ جاسوسپئرئمدةرگة مذنئث پايداسئنان گورئ، زيانئ كوبئرةك. كةرئسئنشة، شاعئن اقپاراتتئ كورگةن وقؤشئ سؤيسيدتئث اتئنان «ذركةتئندةي» ةتئپ بةرگةن ءجون. ايتپةسة قايسئبئر تةلةارنالار مذنداي وقيعالاردئ باسقاشا راكؤرستا بةرؤدئ ادةتكة اينالدئرؤدا. مئنة، ءبئز وسئعان توقتاؤ سالؤئمئز كةرةك. تاعئ ءبئر ماثئزدئ نارسة، مةكتةپتة جذمئس ئستةپ جذرگةن ذستازدار قاؤئمئنئث استة ذندةمةيتئن، «مئلقاؤ» وقؤشئنئث دا ءتئلئن تابا بئلؤگة ذيرةنگةنئ ءجون. ءبئلئم بةرؤ سالاسئندا ذستاز ءذشئن بذل - باستئ باعئتتئث ءبئرئ بولؤئ كةرةك. جالپئ، سؤيسيد دةگةن سؤئق ارةكةتتةن جاسوسپئرئمدةردئ اؤلاق ذستاؤ ءذشئن بارلئق اؤئلدار مةن قالالاردا تةگئن سپورت سةكسيالارئ مةن الؤان ءتذرلئ ذيئرمةلةردئ كوپتةپ اشئپ، وعان وقؤشئلاردئ جاپپاي تارتؤ قاجةت. وسئلايشا سؤيسيد تؤرالئ نةمةسة بوتةن پيعئلدئ ويلاؤعا وقؤشئلاردئث شاماسئن كةلتئرمةؤگة تئرئسؤ كةرةك. ءومئردئث ءوزئ كورسةتكةندةي، بوس ؤاقئتئ كوپ وقؤشئ كةيدة جامان نارسةگة ذيئرسةك كةلةدئ. ذستازدار دا، اتا-انالار دا وسئ جاعئن باتئل ويلانؤئ ءتيئس. ال ذكئمةت بذل باعئتتا كةشةندئ شارانئ قولعا العانئ ابزال.
جاراس سةيئتنذر، پسيحولوگيا عئلئمدارئنئث كانديداتئ: - مامان رةتئندة ايتار بولسام، ةث الدئمةن جاسوسپئرئم وقؤشئلار اراسئندا سؤيسيدتئث ورئن الؤئنا تةلةارنالار ارقئلئ اپتا، ءتئپتئ كذن سايئن شةكتةؤسئز كورسةتئلئپ جاتقان، كةيئپكةرلةرئ الؤان ءتذرلئ ادئستةرمةن ءولئم قذشاتئن شةتةلدئك فيلمدةردئث كوبةيئپ كةتؤئ ئقپال ةتؤدة. ويتكةنئ مةكتةپ جاسئنداعئ وقؤشئ اسةرشئل، كورگةنئن قايتالاؤعا بةيئم تذرادئ. بذل جةردة، اتا-انا مةن ذستازدئث تاربيةسئ مئقتئ بولؤئ ءتيئس. بذل - ءبئر! ةكئنشئدةن، ةلئمئزدة قاپتاپ كةتكةن كومپيؤتةر كلؤبتارئ نةمةسة ذيدةگئ كومپيؤتةر جاسوسپئرئمنئث ساناسئن ؤلاعان ذستئنة ؤلاي تذسؤدة. ويتكةنئ وسئنداعئ ذرةيلئ فيلمدةردئ بئلاي قويعاندا، الؤان ءتذرلئ سايتان سايتتاردئث بالانئ وزئنة ءاپ-ساتتة تارتئپ الاتئنئ داؤسئز. ونئث ذستئنة مذنداي سايتتاردئث قايسئبئرةؤلةرئنئث ةگةر ومئردةن ءتذثئلئپ جذرسةث، ةش قيئندئقسئز و دذنيةگة اتتانئپ كةتؤگة بولاتئندئعئن وپ-وثاي-اق، جئلئك-مايئن شاعئپ تذسئندئرةتئنئن قايتةرسئز؟.. ال مذنداي سايتقا كئرگةن بالانئث جذيكةسئ ءاپ-ساتتة ؤلانئپ شئعاتئنئ جانة ونداي جاسوسپئرئمنئث كةز كةلگةن نذسقاؤدئ ءوزئ ارقئلئ «سئناقتان» وتكئزؤگة دايئن تذراتئنئ بةلگئلئ. بذل - وتة قاؤئپتئ! سوندا، بذدان قذتئلؤدئث ءجونئ بار ما؟ ارينة، بار! ول ءذشئن ةل ذكئمةتئ نةمةسة اقپارات جانة بايلانئس مينيسترلئگئ تةلةارنالارداعئ قاجةتسئز فيلمدةردئ ئسئرئپ تاستاپ، سايتان سايتتاردئ جاسوسپئرئمدةر اشا المايتئنداي قاتاث شارا قابئلداؤئ قاجةت. ولاردئث ورنئنا ذلتتئق سيپاتقا ساي فيلمدةردئ كورسةتكةن ابزال. وكئنئشكة قاراي، ازئرگة بذعان باس «اؤئرتئپ» جاتقان ةشكئم جوق. ةث وكئنئشتئسئ مئنة، وسئ! جاندئلدا جاقئپوأ، حالئقارالئق قذقئق قورعاؤ ورتالئعئنئث پرةزيدةنتئ، كاسئبي زاثگةر: - بذگئنگئ كذنئ قايسئبئر مةكتةپتةردة جوعارئ سئنئپ وقؤشئلارئ تومةنگئ سئنئپ وقؤشئلارئنان اقشا تالاپ ةتئپ، ةگةر اقشانئ دةر كةزئندة اكةپ بةرمةسة «سچةتچيككة» وتئرعئزئپ، الگئ بالانئث مازاسئن الاتئنئن جاسئرؤعا بولماس. ال بةيكذنا جاسوسپئرئم بولسا، الگئلةردئث قئسئمئنا شئداماي «بذيتكةن ءومئر بار بولسئن» دةپ قئل ارقانعا قول سالئپ، ومئرمةن قوشتاسادئ. سوثعئ ؤاقئتتا مذنداي وقيعالار جةر-جةردة كوبةيئپ كةتتئ. مذنداي جاعدايلار ستؤدةنتتةر اراسئندا دا كةزدةسؤدة. قالاي دةسةك تة، بذگئنگئ كذنئ سؤيسيد - جاسوسپئرئمدةردئث ءوزئن-ءوزئ ءولتئرؤئ قوعامدئق ايئقپاس اؤرؤعا اينالئپ بارادئ. بذل ماسةلة ق ر قئلمئستئق كودةكسئنئث 101-بابئندا (وزئنة-ءوزئ قول جذمساؤ) ارنايئ قاراستئرئلعان. جالپئ، سؤيسيد ورئن العان جاعدايدا ونئث سةبةپتةرئ مةن سالدارئن مذقيات تالداپ، جان-جاقتئ قاراؤ كةرةك. ةث باستئسئ، بذل باعئتتاعئ ساراپتامالئق تةرگةؤ جذمئستارئن بارئنشا بايئپپةن جذرگئزگةن ءجون. مذنداي ئستة شالاعايلئققا جول بةرؤگة بولمايدئ. مئسالئ، ئشكئ ئستةر باسقارمالارئندا، مةملةكةتتئك تةرگةؤ كوميتةتئندة، ودان سوث ذلتتئق قاؤئپسئزدئك كوميتةتئنئث تةرگةؤ دةپارتامةنتئندة جذمئس جاساعان كةزئمدة مةنئث وزئنة-ءوزئ قول جذمساؤ وقيعالارئنا قاتئستئ ءبئرسئپئرا ئستةردئ تةرگةؤئمة تؤرا كةلدئ. سوندا مذنداي وقيعالاردئث سةبةپ-سالدارئنئث ءبئر-بئرئنة ءتئپتئ دة ذقسامايتئنئن بايقادئم. مئسالئ، رةسةيدئث قذقئق قورعاؤ سالاسئندا تذرمةدة ورئن العان الؤان ءتذرلئ جاعدايلار بولدئ. بئردة-ءبئر جاسوسپئرئم ءوزئنئث كوزئن ءوزئ ويئپ الئپ، سول ارقئلئ تذرمة اكئمشئلئگئنة نارازئلئعئن بئلدئرگئسئ كةلدئ. تةرگةؤ بارئسئندا ونئث مذنداي سؤيسيدتئك قادامعا «ةگةر كوزئمدئ ويئپ السام، جازادان قذتئلامئن، ءسويتئپ، تذرمةدةن بوساپ شئعامئن» دةپ ويلاؤئ سةبةپ بولعان. كةرئسئنشة، ول بذرئنعئ جازاسئنا تاعئ دا بئرنةشة جئلدئ «جاماپ» الدئ. ال ق ر قئلمئستئق كودةكسئنئث 101-بابئندا الدةبئرةؤدئ وزئنة-ءوزئ قول جذمساپ، سؤيسيدكة ءماجبذر ةتكةن كذدئكتئنئ ءذش جئلعا دةيئنگئ مةرزئمگة باس بوستاندئعئنان ايئرؤ بةلگئلةنگةن. ةگةر ةرةسةك ادام مذنداي جاعدايعا كامةلةتكة تولماعان جاسوسپئرئمدئ ماجبذرلةگةن جاعدايدا وندا كذدئكتئ 5 جئلعا تةمئر توردئث ار جاعئنا جونةلتئلةدئ. اتا-انا كوپ قايعئلئ جاعداي ورئن العان سوث، بالا ءولئمئنئث سةبةبئن قاراستئرئپ جاتپاي-اق، «جابؤلئ قازاندئ جابؤلئ كذيئندة» قالدئرؤعا تئرئسادئ. قايعئ جامئلعان اتا-انانئث «ولةر بالا ءولدئ، قئلمئستئ قاؤزاعاننان بالام ءتئرئلئپ كةلة مة؟» دةپ ادامشئلئق ماسةلةنئ العا قويؤئ، ارينة، وكئنئشتئ. مذنداي جاعدايدا جةرگئلئكتئ قذقئق قورعاؤ ورگاندارئ وقيعانئث انئق-قانئعئن انئقتاپ، كئنالئ ادامنئث زاث الدئندا جازالانؤئنا ئقپال ةتؤئ ءتيئس. بذل ءاربئر قذقئق قورعاؤشئنئث تذرعئندار الدئنداعئ باستئ پارئزئ، قئزمةتكة ادالدئق رةتئندة قاراستئرئلؤئ ءتيئس. قورئتا كةلة ايتارئم، وتباسئ - جاسوسپئرئم تاربية الاتئن التئن بةسئك. دةمةك، ءاربئر جاسوسپئرئم ءوزئ ومئرگة كةلگةن وتباسئندا ءومئر ءسذرؤدئث ءمانئ مةن ماثئزئن جان-جاقتئ ءتذيسئنئپ، سةزئنئپ ءوسؤئ ءتيئس. مذنداي تاربية كورگةن بالانئث تالاي جاس ءومئردئ جالماعان سؤيسيد دةگةن تاجالدان استة اؤلاق جذرةتئنئ اقيقات. ال بالالاردئ باقئتتئ ازامات ةتئپ تاربيةلةؤ، بذل - اتا-انا الدئنداعئ باستئ پارئز بولؤئ ءتيئس!
سؤيسيد تذرلةرئ: شةتةلدئك عالئمداردئث پئكئرئنشة، سؤيسيدتئث ءذش ءتذرئ بار كورئنةدئ. ونئث ءبئرئنشئسئ - شئنايئ سؤيسيد. مذنداي جاعدايدا ادام ومئردةن تذثئلةدئ، ذنةمئ كوثئلسئز جذرةدئ. ءومئر ءسذرؤدئث ءمان-ماثئزئن جوعالتادئ. اقئرئ وزئنة-ءوزئ قول جذمساؤعا بةل بايلايدئ. ةكئنشئسئ - جاريالئ سؤيسيد. ادةتتة، مذنداي جولدئ تاثداعاندار ولمةستةن بذرئن ولگئسئ كةلةتئندئگئنة وزگةلةردئث نازارئن بارئنشا اؤدارؤعا بةيئم تذرادئ. ماسةلةن، بئرةؤمةن رةنجئسسة بولعانئ قولئنا سؤئق قارؤ نةمةسة ارقان-ءجئپ الا جذگئرئپ، «ولةم» دةپ وزگةلةردئ ذرةيلةندئرگئسئ كةلةتئندةر وسئ توپقا جاتادئ. ال ءذشئنشئ ءبئر ءتذرئ - جاسئرئن، ياعني قذپيا سؤيسيد. بذعان بارعاندار وزئنة-ءوزئ قول جذمساؤدئث جاقسئ ةمةستئگئن، ابئروي اپةرمةيتئنئن جاقسئ تذسئنةدئ. الايدا ولارعا تئرلئكتة كةزدةسكةن قيئندئقتان شئعاتئن جول جوق بولئپ كورئنةدئ. بذعان كوپشئلئگئندة ناشاقورلار مةن ئشئمدئككة سالئنئپ كةتكةندةر دايئن تذرادئ. سؤيسيدتئ زةرتتةپ جذرگةن مامانداردئث پئكئرئنشة، دذنيةجذزئندة ءاربئر 20 سةكؤند سايئن ءبئر ادام وزئنة-ءوزئ قول جذمسايدئ ةكةن. ءتئپتئ جئلئنا 1 ميلليون ادام ءوزئن اجالعا قيئپ، شامامةن 20 ميلليون تذرعئن ومئرمةن ماثگئلئككة قوشتاسؤعا ارةكةت جاسايدئ. سوراقئسئ سول، بذلاردئث 8 مئثئ - قازاقستاندئقتار ةكةن. ال بذل دةگةنئثئز، رةسپؤبليكا بويئنشا ساعات سايئن ءبئر ادام ءوز ةركئمةن ومئرمةن قوشتاسادئ دةگةن ءسوز. نازار اؤدارارلئق ءبئر نارسة، قازاقستاندا ادام ولتئرگةندةرگة قاراعاندا، ءوز-ءوزئن ولتئرؤگة بةيئم تذراتئنداردئث سانئ الدةقايدا كوپ كورئنةدئ. ال ةندئ حالئقارالئق انئقتاما قئزمةتئنئث دةرةگئنة جذگئنسةك، 1950- جئلدان بةرگئ كةزةثدة سؤيسيد وقيعاسئ 60 پايئزعا ءوسئپتئ. مئنة، وسئ دةرةك-دايةكتةردئث ءوزئ سوثعئ ؤاقئتتا سؤيسيد وقيعاسئنئث دذنيةجذزئنئث تذكپئر-تذكپئرئندة جاثبئردان كةيئنگئ ساثئراؤقذلاقتاي قاپتاپ كةتكةنئن بايقاتسا كةرةك.
دةرةك-دايةك: سؤيسيد دةگةن تةرمين ХVІІ عاسئردا پايدا بولعان. الايدا ХVІІІ عاسئردئث ورتاسئنا دةيئن مذنداي ذعئم قوعامدا كةثئنةن پايدالانئلماعان. ءبئراق بةرتئن كةلة ХХ عاسئردئث العاشقئ كةزةثئنةن باستاپ تذرعئنداردئث ءوزئنة-ءوزئ قول جذمساؤئ ةتةك الا باستاعان. مئنة، وسئ كةزدة عئلئمدا «سؤيسيدولوگيا» (سؤيسيد تؤرالئ ءئلئم) اتتئ دةربةس زةرتتةؤ سالاسئ قالئپتاستئ. بذدان ءبئراز جئل بذرئن الماتئ وبلئسئندا جاسوسپئرئمدةر اراسئندا ورئن العان ءذش سؤيسيد وقيعاسئن جان-جاقتئ تةكسةرگةن كوميسسيا ءذش وقيعانئث ورئن الؤئنا وتباسئنداعئ تذسئنبةستئك، ءال-اؤقاتتئث، تذرمئستئث تومةندئگئ، اتا-انانئث اجئراسؤئ سئندئ تذرمئستئق جايلاردئث باستئ سةبةپ بولعاندئعئن انئقتادئ. ءسويتئپ، ماماندار «وقيعانئث ورئن الؤئنا بالاسئنئث باسئنا تذسكةن تاؤقئمةتتئ كورة تذرا وعان ءمان بةرمةگةن اتا-انا كئنالئ» دةگةن پايئمداما جاسادئ. ال جاقئندا الماتئداعئ مةكتةپتةردئث بئرئندة وقيتئن جاسوسپئرئم قارئنداسئنا: «پاپا-مامامنئث ءتئلئن الئپ ءجذر. مةنئ قورادان تاباسئثدار!» دةپ تئلدةي حات جازئپ قالدئرئپ، ءوزئنئث و دذنيةگة اتتانئپ كةتكةنئن ةسكةرسةك، تالاي وي كوكةيدئ مازالايدئ. دةسةك تة سؤيسيدتئث زالالئ مةن زاردابئن جاسوسپئرئمدةرگة تذسئندئرؤدة ءالئ دة كةمشئن تذستارئمئز كوپ سئثايلئ. قالاي دةگةنئمئزبةن، بذگئندة قوعامدئق دةرتكة اينالعان سؤيسيدپةن كذرةستئ جاپپاي جذرگئزؤ قاجةت-اق. ءسئز قالاي ويلايسئز، كوكئرةك-كوزئ وياؤ وقئرمان؟ ءبئز سئزدةردئث حاتتارئثئزدئ كذتةمئز.
جومارت مولداحمةت ذلئ
(«ايقئن » گازةتئ، 27- قاثتار. 2011 - جئل)