اقتوبەلىك شەبەر «ەكسپو -2017» كورمەسىنە ەتنوگرافيالىق اعاش ءۇي اپارماق - فوتو
ول تىرەۋسىز، ديامەترى 33 مەتر بولاتىن اعاش ءۇيدى «EXPO-2017» حالىقارالىق كورمەسىنە جاساۋدى جوسپارلاعان. ەتنوگرافيالىق اعاش ۇيگە قاجەتتى ماتەريالدار جەرگىلىكتى جەردەن الىنادى. بۇل تۋرالى شەبەر ەرقوساي ءابىلوۆ قازاقپارات تىلشىسىنە بەرگەن سۇحباتىندا ايتىپ بەردى.
- «EXPO-2017» حالىقارالىق كورمەسى قازاقستاندىق شەبەرلەر ءۇشىن ەڭ ۇلكەن مۇمكىندىك، قازاق ەلىن تانىتۋعا، ۇلتتىق سالت- ءداستۇرىمىزدى تانىستىرۋعا ارنالعان الاڭ. سول كورمەگە ءسىز الەمدە تەڭدەسى جوق اعاش ءۇي جاساپ اپارۋدى جوسپارلاپ وتىرسىز. يدەيا قالاي ىسكە اسادى؟
- ەلىمىزدە «EXPO-2017» حالىقارالىق كورمەسىنە جان- جاقتى دايىندىق ءجۇرىپ جاتىر. كورمەگە بەس قارۋ، ساۋىتتى اپارۋ جوسپاردا بار. ەڭ ۇلكەن جوبا - اعاش ءۇي. اعاش ءۇي جاساۋ 10 جىلعا جۋىق ۋاقىت بۇرىن ويعا كەلىپ، قازىر شارىقتاۋ شەگىنە جەتىپ وتىر. جەلتوقسان ايىندا وبلىستىق ادىلەت باسقارماسىنا بارىپ، كەرى قايتتىم. تازا ەتنوگرافيالىق باعىتتا جاساۋدى ءجون كوردىك. قۇجاتتارى دايىندالىپ جاتىر. زاڭداستىرىپ، سول كەزدە عانا جاريالايمىن. تىم بولماسا «EXPO-2017» حالىقارالىق كورمەسىنىڭ سوڭىنا ۇلگەرسەم دەيمىن. سەبەبى، بۇل الەمدە تەڭدەسى جوق جوبا. ءۇيدىڭ قاق ورتاسىندا وردا ورنالاستىرىلادى. جان- جاعىندا 7 شاعىن ءۇي بولادى. بۇل شاعىن اعاش ۇيلەر ورداعا اپارار جولدىڭ، ەسىكتىڭ قىزمەتىن اتقارادى. ەگەر دەمەۋشىلەر تابىلىپ، باسشىلىق قولداسا ءبىز دە الەمدى تاڭ قالدىرىپ، ۇلكەن ءىستىڭ ناتيجەسىنە قول جەتكىزە الامىز.
- الىپ اعاش ۇيگە قاجەتتى ماتەريالدار تابىلا ما؟
- الەمدە اعاش ءۇي جاساۋشىلاردىڭ ىزدەنىسى جوعارى. بەتوننان جاسالعانى دا كەزدەسەدى. ال الماتىدا موڭعوليا جوباسىمەن الىپ اعاش ءۇي جاسالدى. ءبىراق ول جەردە تىرەۋ بار. اعاش ۇيدە تىرەۋ بولمايدى، تازا ەتنوگرافيالىق باعىتتا قۇراستىرىلادى. جوبا بويىنشا تىرەۋسىز، ديامەترى 33 مەتر بولاتىن اعاش ءۇي جاسالادى. قۇرىلىمىن ءوزىم ويلاپ شىعاردىم. اعاش ۇيگە قاجەتتى ماتەريالدى الاتىن جەردى بىلەمىن، ءوزىم سول جەردە تۋىپ، ءوستىم. تالدى اقتوبەنىڭ مارتوك اۋدانى، جاڭاتاڭ اۋىلىنان السام دەيمىن. ءوزىمىزدىڭ اۋىلدىڭ تالىنان دا كەرەگەلەر جاساۋعا بولادى. ۋىققا ۇلكەن اعاشتار وسەتىن جەرلەر بار. اقتوبەدەن ءبىر كيىز ۇيگە اعاش تابۋعا بولادى. ۋىق، كەرەگەلەردى ءيۋدىڭ جاڭا تەحنولوگياسىن ءوزىم ويلاپ تاپتىم.
- اعاش ءۇي جوباسى قۇجاتتارى رەسمي تىركەلگەن سوڭ باستالادى. ال قازىر قانداي تاپسىرىستار ءتۇسىپ جاتىر؟
- جەكە جۇمىس ىستەگەن سوڭ شەبەر تاپسىرىسقا تاۋەلدى. كۇزدە وبلىستىق مۇراجاي اشىلادى. سوعان نارقوبىز جاساۋىم كەرەك. ال العا، قوبدا اۋداندارىنداعى مۇراجاي بەس قارۋعا تاپسىرىس بەردى. نەگىزىنەن مەن اقتوبە وبلىسىنداعى 12 اۋدان مەن قالاداعى 2 مۋزەيگە ءوز قولونەر بۇيىمدارىمدى جاسادىم. ماسەلەن، ويىلدان حابارلاسىپ، شەرتەر، دابىل، داۋىلپاز جاسالدى. ءبارى كاسىبي اسپاپ ءارى مۇراجاي جادىگەرى. سونىمەن قاتار، قولونەرشىلەر وداعىنىڭ مۇشەسى رەتىندە جىل سايىن وتەتىن كونكۋرسقا قاتىسۋ جوسپاردا بار. ناعاشى اتام ەتىكشى بولعان. ەتىككە قوڭىراۋ سالىپ جاساعان ەكەن. سونى جاڭعىرتىپ، قايتا ومىرگە اكەلۋ جوسپاردا بار. تەرى يلەپ، دايىندىق باستالدى. تەك كۇننىڭ جىلىنۋىن كۇتىپ وتىرمىن.
- ءسىز ءبىر عانا سالانى ەمەس، جان- جاقتى، ەتنوگرافيالىق باعىتتى ۇستانعان شەبەرسىز. تەمىر، اعاش، تەرى يلەۋ. ءبارى ءسىزدىڭ قولىڭىزدان كەلەتىن ءىس. ال ادامدار كوبىنە نەگە تاپسىرىس بەرەدى؟
- زەرگەرلىك بۇيىمدارعا سۇرانىس جوعارى. دومبىرا سۇراۋشىلار دا كوپ. تاياۋدا رەسەيدەن حابارلاستى. قازىر قوستانايدىڭ تاپسىرىسىمەن دومبىرا جاساپ جاتىرمىن. ماڭعىستاۋ دا كەزەك كۇتىپ وتىر. ىدىس- اياق سۇراۋشىلار دا كەزدەسەدى. ساۋىت، بەس قارۋ جاسايمىن. مۇنىڭ ءبارى ەتنوگرافيالىق باعىتتا جاسالادى. ماسەلەن، دومبىرا جاسايتىن اعاشتاردى ىزدەپ ءجۇرىپ ساتىپ الامىن. وسىدان 10-15 جىل بۇرىن داۋلەتتى ادامدار قىزىل اعاشتان ەسىكتەر جاساتتى. سول اعاشتى بىرنەشە جىل كادەگە اسىردىم. ءشامشات اعاشى دا قولدانىلادى. ىزدەسەڭ ءتۇرلى جولدارمەن تابۋعا بولادى. سونىمەن قاتار، شىرشا اعاشى بار. شىرشا كەم دەگەندە 25 جىل كەبۋى كەرەك. دومبىرا جاساپ جۇرگەنىمە 26 جىل بولدى. ءبارى ەگەمەندىكپەن بىرگە كەلگەن ونەر. ەل ەركىندىك الىپ جاتقاندا ادامنىڭ ىشكى ەركىندىگى كۇشەيىپ، سودان شەبەرلىككە بەت بۇردىق. قيىن جاعدايلار دا بولدى. سوندا دا تاستاماي، مەن وعان، ول ماعان سۇيەۋ بولدىق. شەبەر ونەردى كوتەرسە عانا ونەر ونى كوتەرەدى. ءبىر ماقساتقا جەتۋ ءۇشىن بۇكىل ءومىرىڭدى، ۋاقىتىڭدى قيۋىڭ قاجەت. ادەتتەگىدەي ساعات 6-عا دەيىن جۇمىس ىستەپ، 6-دان كەيىن ۇمىتىپ كەتۋگە بولمايدى.
- وزىڭىزگە ارناپ جاساعان قولونەر بۇيىمدارى بار ما؟
- ءۇش جىل بۇرىن بالام ۇيلەنگەندە بەتاشارعا قامشى مەن دومبىرا جاسادىم. سول ەكەۋىن بالامنىڭ وتباسىنا سىيعا بەردىم. ال ۇيدە قالاتىن زات جوق، ءبارى سۇرانىسپەن جاسالادى.
- الداعى جوسپارىڭىزبەن بولىسسەڭىز...
- سۇيەكتەن جاسالاتىن بۇيىمداردى جاڭعىرتۋ ويدا بار. قولدانىسقا ەنبەي جاتقان جادىگەرلەردى قايتا تۇلەتۋ مەنىڭ باستى ماقساتىما اينالدى. اس تارتاتىن تاباقتى دا سۇرايدى. مەن دوڭگەلەك ەتىپ شىعارۋ ءۇشىن ارنايى قۇرال دايىنداپ جاتىرمىن. دومبىراعا ىشەك دايىنداۋدى قولعا الدىم. 4-5 جىل بۇرىن ونەر زەرتتەۋشىسى ءابدۋلحاميت رايىمبەرگەنوۆكە تەكسەرتىپ العانمىن. بيىل الماتىعا بارىپ، شەبەرلىك ساباعىن وتكىزەمىز. بۇل ىشەك كۇي جازۋعا وتە جاقسى. باسقا دىبىس بەرەدى. ول دا ءبىر سالا. دامىتۋ كەرەك. تيەك دايىندايتىن ستانوك جاساۋ ويدا بار. جوبالار كوپ. ماسەلەن، مەن 96-جىلدارى «شەبەرحانا» كىتاپشاسىن شىعاردىم. وندا قامشى، بەسىك، دومبىرا، ساندىك جاساۋدىڭ ادىستەرى جازىلىپ، كورسەتىلگەن. سونىڭ جالعاسىن دايىنداسام دەيمىن. ءارى ولەڭدەر جيناعىمدى جارىققا شىعارعىم كەلەدى.
- اڭگىمەڭىزگە راحمەت، باستامالارىڭىز ءساتتى بولسىن!
اۆتور: التىناي ساعىندىقوۆا
