الەم اپتا ىشىندە: 2014 -جىلعى نوبەل سىيلىعىنىڭ يەگەرلەرى ۇلىقتالدى

استانا. قازاقپارات - حالىقارالىق تىنىس- تىرشىلىكتەگى وسى اپتا ادامزات بالاسىنىڭ دامۋ مۇددەسىنە باعا جەتپەس ۇلەس قوسقان الەمدىك اۋقىمداعى عالىمداردى، ادەبيەتشىلەر مەن قايراتكەرلەردى ۇلىقتاۋمەن ەستە قالماق.

بۇدان بولەك، موناكونىڭ مۇراگەر حانزاداسىنىڭ دۇنيەگە كەلۋى دە عالامشار تۇرعىندارىنىڭ جادىندا قالارى ءسوزسىز.

اعىمداعى جىلدىڭ 10 - جەلتوقسانىندا ادەتتەگىدەي الفرەد نوبەلدىڭ ومىردەن وزعان كۇنىندەى ستوكگول قالاسىندا شۆەتسيا كورولى فيزيكا، حيميا، ادەبيەت، ەكونوميكا، فيزيولوگيا جانە مەديتسينا بويىنشا نوبەل سىيلىقتارىن تاپسىردى. ال، بۇگىندە الەمدەگى ەڭ بەدەلدى سىيلىقتىڭ نەگىزىن قالاۋشىنىڭ وسەتى بويىنشا بەيبىتشىلىك سىيلىعى نورۆەگيانىڭ وسلو قالاسىندا جەڭىمپازعا بەرىلگەن بولاتىن.

اعىمداعى جىلى سىيلىق يەلەرىنە تابىستالاتىن سىياقى مولشەرى شامامەن ميلليون دوللاردى قۇراعان بولاتىن. سالتاناتتى جاعدايدا وتكەن شارا بارىسىندا شۆەتسيا كورولى كارل XVI گۋستاۆتىڭ ءوزى لاۋرەاتتارعا ناگرادانى تابىس ەتتى.

سونىمەن فيزيكا سالاسىنداعى نوبەل سىيلىعى كوك جارىق ديود ويلاپ تاپقان جاپوندىق ناگوي ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ عالىمدارى يساما اكاساكي مەن حيروسي امانوعا جانە سانتا- بارباراداعى كاليفورنيا ۋنيۆەرسيتىنەن سۋدزي ناكامۋراعا بۇيىردى. بۇل جەتىستىككە عالىمدار قاجەتتى گاللي نيتريدىنىڭ كريستاللدارىن ءوسىرۋدىڭ ارقاسىندا قول جەتكىزگەن. كوك ديودتار 100 مىڭ ساعاتقا دەيىن ۇزدىكسىز جۇمىس ىستەي الادى.

 ال حيميا سالاسىنداعى نوبەل سىيلىعى فلۋورەستسەنتتى ميكروسكوپتاردىڭ ۇلعايتۋ قاسيەتىن جاقسارتقان ءۇش عالىمعا، اتاپ ايتقاندا امەريكاندىق ەريك بەتتسيگكە، نەمىس شتەفان حەللگە جانە تاعى ءبىر امەريكاندىق عالىم ۋيليام مورنەرگە تابىس ەتىلدى. عالىمدار فلۋورەستسەنتتى جارىق شىعاراتىن مولەكۋلالاردى پايدالانىپ، ميكروسكوپتىڭ ۇلعايتۋ قاسيەتىن بىرنەشە ەسەگە جاقسارتقان. سونىڭ ارقاسىندا جەكە مولەكۋلالاردىڭ بەينەسى مەن ولاردىڭ ءتىرى دەنەدە ارەكەتتەسۋىن كورۋگە مۇمكىندىك تۋىپ وتىر.

 مەديتسينا مەن فيزيولوگيا سالاسىنداعى نوبەل سىيلىعى بريتاندىق- امەريكاندىق نەيروبيولوگ دجون و'كيف پەن ونىڭ نورۆەگيالىق ارىپتەستەرى ەرلى- زايىپتى ەدۆارد پەن ماي- بريتت موسەرگە بۇيىردى. ولار ادامنىڭ كەڭىستىكتەگى باعدار الۋىنا جاۋاپ بەرەتىن مي جاسۋشالارىمەن جۇمىس ىستەگەن بولاتىن. عالىمدار وزدەرىنىڭ عىلىمي جاڭالىعىندا كەڭىستىكتە ادامنىڭ باعدار الۋى ءۇشىن ميى قالايشا «كارتا سىزاتىنىن» كورسەتكەن. ايتا كەتەرلىگى، ەرلى- زايىپتى موسەرلەر نورۆەگيانىڭ ترونحەيم قالاسىنداعى عىلىم جانە تەحنولوگيا ۋنيۆەرسيتەتىندە ەڭبەك ەتسە، دجون و'كيف لوندونداعى ۋنيۆەرسيتەتتىك كوللەدجدىڭ عالىمى.

XXI عاسىر باستالعالى بەرى ەكونوميكا سالاسىنداعى نوبەل سىيلىعى تەك امەريكالىقتارعا بەرىلىپ كەلگەن بولاتىن. ال بۇل جولى ۋاقىت وتكەن سايىن ادامزات ءۇشىن وزەكتىلىگى وتكىرلەنىپ كەلە جاتقان بۇل سالاداعى جۇلدەنىڭ فرانتسۋز ەكونوميسى جان تيرولگە بەرىلۋىن ەرەكشە جايت رەتىندە اتاپ وتۋگە بولادى. نوبەل كوميتەتىنىڭ نازارىنا پروفەسسوردىڭ «نارىقتىق بيلىك پەن سالالاردى رەتتەۋ ساراپتاماسى» اتتى ەڭبەگى ىلىككەن.

بۇل جىلى فرانتسۋزدىقتار 2 نوبەل سىيلىعىنا يە بولعان ەدى. ونىڭ ەكىنشىسى فرانتسۋز جازۋشىسى پاتريك موديانوعا بۇيىردى. نوبەل سىيلىعى قالامگەرگە «ادامنىڭ جۇمباق تاعدىرلارىن جانە باسقىنشىلىق كەزىندەگى ادامنىڭ ومىرلىك الەمىن اشىپ بەرگەن ەستە ساقتاۋ ونەرى ءۇشىن» تابىس ەتىلدى.

ال 2014 - جىلدىڭ بەيبىتشىلىك سالاسىنداعى نوبەل سىيلىعى پاكىستاندىق قۇقىققورعاۋشى مالالا يۋسۋفزاي مەن بالالار قۇقىعىن قورعاۋشى ءۇندىستاندىق بەلسەندى كايلاش ساتيارتيگە بەرىلدى. پاكىستاندىق وقۋشى مالالا يۋسۋفزاي قىزداردىڭ ءبىلىم الۋ قۇقىعىن قورعايتىن ناۋقاندى باسقارعان بولاتىن. 2012 - جىلى بۇعان قارسى بولعان تالىپتەر بەلسەندىنى باسىنان اتىپ، اۋىر جارالادى. كايلاش ساتيارتي - بالالار قۇلدىعىنا قارسى وڭتۇستىك ازيا كواليتسياسىنىڭ (South Asian Coalition on Child Sewitude) جەتەكشىسى.

 ءدال وسى كۇنى موناكو كنيازى II البەردىڭ زايىبى 36 جاستاعى شارلەن ۇل مەن قىز بالانى دۇنيەگە اكەلدى. ولارعا جاك ونورە رەنە جانە گابريەلا تەرەزا ماريا ەسىمدەرى بەرىلدى.56 جاستاعى كنيازدىڭ بالالارى ەندىگى ۋاقىتتا تىكەلەي تاق مۇراگەرى بولماق. ال بۇعان دەيىن موناكو تاعىنان II البەردىڭ قارىنداسى كارولينا ءۇمىتتى بولاتىن. ايتا كەتەرلىگى، جاك قارىنداسىنان ەكى مينۋتقا كەيىن دۇنيەگە كەلگەنىنە قاراماستان ول ەلدىڭ مۇراگەر حانزاداسى بولادى. ال گابريەللا حانشايىم كارلادەز گرافينياسى اتانادى.

باتىس بۇقارالىق اقپارات قۇرالدارىنىڭ تاراتقان اقپاراتتارىنا قاراعاندا، شارلەن مەرزىمىنەن 10 كۇن بۇرىن بوسانعان كورىنەدى. بالالار دۇنيەگە كەلگەننەن كەيىن ادەتتەگىدەي زەمبىرەكپەن 42 دۇركىن وق اتىلدى. جالپى، بۇل ەلدىڭ كونەدەن كەلە جاتقان داستۇرىنە ساي مۇراگەر دۇنيەگە كەلگەندە 21 مارتە وق اتىلاتىن. الايدا، البەر پەن شارلەننىڭ وتباسىندا ەگىزدەر دۇنيەگە كەلگەننەن كەيىن وق اتۋ شاراسى 2 ەسە ارتىق جاسالدى.

ەستەرىڭىزگە سالا كەتەيىك، موناكو كنيازى ءوزىنىڭ بولاشاق جارى وڭتۇستىك افريكالىق سپورتشىمەن 2000 -جىلدارى تانىسقان ەدى. ولار 2006 - جىلى العاش رەت بىرگە كوپشىلىك الدىنا شىقتى. 2011 - جىلى جۇپ نەكەلەرىن قيدى.

 

 اۆتور: مارلان جيەمباي