قازاق ادەبيەتىنىڭ قارا شاڭىراعىنا دىڭگەك بولعان ءىرى تۇلعانى ءتۇرلى الىپ- قاشپا، راس- وتىرىگى بەيمالىم دەرەكتەرمەن توبەلەدى. سونىڭ اراسىندا «ايقىن» گازەتىنىڭ جۋرناليسى گۇلزينا بەكتاستىڭ اراشا تۇسكەن جازباسى دا كەلىپ جەتتى. وسى دۇنيەنى وقىرمان قاۋىم نازارىنا ۇسىنۋدى ءجون كوردىك.
«بەلگىلى ماعجان تانۋشى باقىتكامال قاناربايەۆا ALTAYNEWS.kz ينتەرنەت باسىلىمىنا بەرگەن سۇحباتىندا: «ەڭ سۇمدىعى ءسابيت مۇقانوۆ بولدى. ءسابيت نەگە سوڭىنا ءتۇستى؟ 1919 -جىلعى سوعىس كەزىندە جەتىم بالا ءسابيتتى ماعجان اتاسى جۇماباي قاجىعا جىبەرەدى. جۇماباي قاجىنىڭ جىلقىسىندا كوكداۋىل دەگەن سەتەر اتى بولادى. بىردە ءسابيت شاناعا سول كوكداۋىلدى جەگىپ، بايدىڭ بالالارىن قىدىرتىپ جۇرەدى. سوندا كوكداۋىلدىڭ اياعى ىنگە كىرىپ، مەرتىگەدى. اتپاز جۇماباي ءسابيتتى بيشىكپەن ساباپ- ساباپ، ۋادە ەتكەن كيىمىن دە بەرمەي، قۋىپ جىبەرگەن عوي. «ءومىر مەكتەبىندە»: «بەكەن دەگەن وڭباعان، ۋادە بەرگەن كيىمىن بەرمەدى» دەپ ايتادى. ال سەبەبىن قوزعامايدى. سول كۇننەن باستاپ ءسابيت جۇمابايەۆ اۋلەتىنە وشىككەن، سوڭىنا تۇسكەن. ماعجاننىڭ ۇستالۋىنا ءسابيت مۇقانوۆتىڭ ءرولى ۇلكەن» دەگەن پىكىر بىلدىرگەن ەكەن.
قاناربايەۆانىڭ «ماعجاننىڭ سوڭىنا تۇسكەن ءۇش ادام بار» سۇحباتىنان كەيىن الەۋمەتتىك جەلىلەردە ءسابيت مۇقانوۆتى قارالاعان پىكىرلەر كوبەيدى. ءتىپتى كەيبىرى «ءسابيت مۇقانوۆقا بەرىلگەن كوشە اتتارىن، مەكەمە اتاۋلارىن الىپ تاستاۋ قاجەت» دەگەندى دە جازىپ جاتىر. وتكەن عاسىردىڭ 30-جىلدارىنداعى اقيقاتتى ايتقاندا، بىرەۋدى قارالاپ، بىرەۋدى اقتاپ جاتاتىنىمىز انىق. بۇعان دەيىن دە ءسابيت مۇقانوۆ تۋرالى تالاي- تالاي ماقالا جازىلدى. ءتىپتى ونىڭ «ساتقىندىعىن» بەتكە باسقاندار دا بار.
س. مۇقانوۆ پەن ع. مۇسىرەپوۆ ادەبي مەموريالدىق مۋزەي كەشەنىنىڭ ديرەكتورى، بەلگىلى اقىن ءادىلعازى قايىربەكوۆتىڭ ءبىر سۇحباتىندا: «سابەڭ سوۆەتتىك يدەياعا قۇلاي بەرىلگەن، شىن جۇرەگىمەن سەنگەن. الاشوردانى قابىلداماعان. سوندىقتان دا ماعجاندى دا، احمەت بايتۇرسىن ۇلىن دا، ءمىرجاقىپ دۋلاتوۆتى دا، باسقالارىن دا تاپتىق تۇرعىدان اياۋسىز سىناعان. بۇل ماسەلەدە پىكىرلەرىن جاسىرىپ- جاپپاعان، اشىق ايتىپ وتىرعان. سابەڭنىڭ بۇل پىكىرلەرى باسپا سوزدە دە اشىق جاريالانعان، كىتاپتارىندا دا بار. ياعني، ولاردىڭ باعىتىنىڭ دۇرىس ەمەسىنە شىن كوڭىلمەن سەنىپ، تۋرا جولعا سالعىسى كەلگەن، جانى اشىعان. ءبىراق ولارعا قاستىق ويلاماعان، جاماندىق تىلەمەگەن.
وعان قاتىستى مىنا مىسالدى الايىقشى. ماسكەۋدە قىزىل پروفەسسۋرادا وقىپ جۇرگەنىندە ايداۋداعى ماعجانعا «رايىڭنان قايت، سوۆەت ۇكىمەتىن قابىلدا» دەپ حات جازادى. كەيىن وقۋىن ءبىتىرىپ، الماتىدا قىزمەت ەتىپ جۇرگەنىندە ايداۋدان ورالعان ماعجاننان «ورتالارىڭا المايسىڭدار ما؟» دەگەن ماعىناداعى حات الىپ، ساكەننىڭ اقىلىمەن سول كەزدەگى رەسپۋبليكا باسشىسى ميرزويانعا بارادى. بۇل كەزدە ماعجان قىزىلجار جاقتا جۇرسە كەرەك. ميرزويان:
«ماعجانعا كومەكتەسىڭدەر، ءبىراق وعان شىعارما جازدىرماڭدار. دۇنيەجۇزى كلاسسيكتەرىنىڭ شىعارمالارىن قازاقشاعا اۋدارتىپ، قالاماقى تولەڭدەر، باسپانا بەرىڭدەر» دەپ تاپسىرما بەرەدى. وسىدان سوڭ سابەڭ ماعجاندى الماتىعا شاقىرتىپ، تەمىرجول ۆوكزالىنان كۇتىپ الادى. مىنە، ماعجانعا شىن جاناشىر بولىپ، سول ءۇشىن رەسپۋبليكا باسشىسىنىڭ الدىنا بارعان سابەڭ وعان قاستاندىق جاسادى دەۋ - قيسىنسىز اڭگىمە»، - دەيدى.
بەلگىلى عالىم، سىنشى قۇلبەك ەرگوبەك:
«سوڭعى كەزدەرى ءسابيت مۇقانوۆتىڭ 1937 -جىلعى الاشورداعا جاساعان سىن- پىكىرلەرىنە قاتىستى ونىڭ اتىن كوشەلەردەن ءوشىرۋ، مەكەمەلەردەن الىپ تاستاۋ تۋرالى ماسەلە قويىلىپ جاتىر. بۇل - مەنىڭشە، ءبىرجاقتىلىق. تاريحقا قاراساق، ارحيۆ دەرەكتەرىنە دەن قويساق، 1937 -جىلدىڭ كەساپاتىنان امان شىققان قازاق جوق. سوندا قالاي ەتەمىز؟ سولاردىڭ ءبارىنىڭ اتىن كوشەدەن الىپ تاستاپ، اتىنداعى مەكەمەلەردەن اتىن ءوشىرىپ، قويا بەرەمىز بە؟ بۇل - دۇرىس پرينتسيپ ەمەس. ونداي جاعدايدا بىزدە كەيىنگى جاس ۇرپاق سەنەتىن، شىعارماسىن وقىپ، ۇلگى تۇتاتىن تۇلعا قالماۋى مۇمكىن. ەندى نە ىستەۋ كەرەك؟ مەنىڭ ويىمشا، ءسابيت مۇقانوۆ ۇستاز تۇتقان تۇرار رىسقۇلوۆ، ول ۇستاز ساناعان ساكەن سەيفۋلليننىڭ ەسىمىن كوشەلەردەن ءوشىرۋ، كەيىنگى ۇرپاقتىڭ جادىنان الاستاۋ - بۇل شەشىم ەمەس. بۇلاردى قاتتى سىناپ، جەتىستىكتەرىن جەتىستىكتەي، كەمشىلىگىن كەمشىلىكتەي ءتۇزىپ قانا قويىپ، ولاردىڭ اتىنداعى بار جايلاردى ورنىندا قالدىرا بەرۋ كەرەك. مۇمكىن، ءبىرى قاتتى سىنالار، ءبىرى ازداپ سىن ەستىر، مۇنىڭ ءبارى ولاردىڭ 1937 -جىلى قالاي قىزمەت ەتۋىنە بايلانىستى. ال مۇقانوۆقا كەلەر بولساق، ول 1929 -جىلدان باستاپ، 1980 -جىلدارعا دەيىن قازاق ادەبيەتىنىڭ دامۋ تەندەنسياسىن ايقىنداپ بەرگەن جازۋشى.
1929 -جىلدان ءومىرىنىڭ سوڭىنا دەيىن ادەبيەتكە ەسەلەي- ەسەلەي ۇلەس قوستى. ارينە، ءسابيت مۇقانوۆ - سوتسياليستىك رەاليزمنىڭ ءتول پەرزەنتى. جازۋشىنىڭ «سوتسياليستىك قوعامنىڭ جەتىستىگىن ناسيحاتتادىم» دەپ جازعان شىعارمالارىنىڭ وزىندە حالىقتىڭ قانشاما وي- ارمانى، اسىل مۇراسى ساۋلەلەندى. قازاق ادەبيەتىندە مۇقانوۆ ارالاسپاعان، ول جەمىستى ەڭبەك ەتپەگەن سالا جوق. ونىڭ ءبارىن تاريحتان ءوشىرىپ تاستاۋ وبال بولادى. ءسابيت مۇقانوۆتىڭ ەڭبەكتەرى - ءداستۇر تۇزگەن، مەكتەبى بار شىعارماشىلىق. ولاي بولسا، قازاق ادەبيەتىنە ول ەڭبەكتەرىمەن عانا ەمەس، ءوزىنىڭ داستۇرىمەن دە ايرىقشا ەڭبەك سىڭىرگەن، اسا كورنەكتى جازۋشىمىز.
ول ادەبيەت تاريحىنا ەركىن ەنەتىن ءبىرسىپىرا رۋحاني قازىنا قالدىردى. ونىڭ ۇستىنە 1932 -جىلى ⅩⅩعاسىرداعى قازاق ادەبيەتىن، ياعني ۇلتشىلدىق- بايشىلدىق ءداۋىرى دەپ اتالاتىن الاش ساياساتىنىڭ جەتىستىگىن ايتا وتىرىپ، قاتتى سىنايتىن مونوگرافياسىن جازسا دا، جازۋشى كوزى تىرىسىندە جىلىمىق كەزەڭدە قازاقستان جازۋشىلار وداعىنا حات جازىپ، «قيىن- قىستاۋ زاماندا وسىنداي عىلىمي زەرتتەۋ ەڭبەگىن جازعان ەدىم. دۇنيە ءبىر ورىندا تۇرمايدى. ونى بىلەمىن. سوندىقتان جاڭارعان جىلىمىق زامانىنا وراي، وسى ەڭبەگىمنىڭ قانشالىقتى تاريحي ءرولى بار. وسىنىڭ ساتسىزدىگى مەن كەمشىلىگى نەدە ەكەنىن كوميسسيا قۇرىپ، انىقتاپ بەرىڭدەر. مۇمكىن، سول كوميسسيا شەشىمىنەن كەيىن، ونى قايتا جاسارمىن. بۇل - مەنىڭ 1937 -جىلى پارتيادان شىعارىلىپ، ءۇي قاماعىندا وتىرۋىما سەبەپكەر بولعان ەڭبەك ەدى. مۇندا الاشوردامەن دۇنيەتانىم ماسەلەسى جونىنەن سىناسقانىم راس. ال ءبىراق ونى سىناپ وتىرىپ، ولاردىڭ جەتىستىگىن دە، ادبيەتكە قوسقان ۇلەسىن دە تارتىنباي ايتقان ەدىم. سونىڭ ءوزى وزىمە بالە بولعان ەدى» دەگەنى بار.
وسىنداي ارەكەتىنە قاراعاندا، الاشوردانىڭ ءتۇپتىڭ تۇبىندە اقتالاتىنىن بىلگەن ادام. كەرەك بولاتىن بولسا، شاكارىمدى اقتاۋعا ورتالىق كوميتەتكە حات جازىپ، ءوزى باسشىلىق جاساعان. سابەڭنىڭ ءوزى دە: «سوۆەت ۇكىمەتىنە قارسى وق اتپاعان، كوزقاراسى ءسال باسقالاۋ بولعان شاكارىمدى ءبىز ادەبيەتىمىزدىڭ تاريحىنا قوسا الماي وتىرمىز. بۇل - اسا زور قاتەلىك» دەپ ماسەلە قويادى. تاۋەلسىزدىك الىپ، ادەبيەتىمىزدىڭ تاريحىنداعى اقتى اق، قارانى قارا دەپ ايتاتىن تۇستا ءسابيت مۇقانوۆقا ريەۆيزيا جاساعان دۇرىس شىعار. ءبىراق ادىلدىكتى قالپىنا كەلتىرەمىز دەپ وتىرىپ، ادىلەتسىزدىككە جول بەرىپ الماۋىمىز كەرەك. ونىڭ ادەبيەت تاريحىنداعى باعاسى ايتىلۋى ءتيىس. ونىڭ اتىنا بەرىلگەن كوشەلەردەن ەسىمىن الىپ تاستاۋ - بۇل «ارتىق ەتەمىن دەپ، تىرتىق ەتۋ». بولماسا، قاس تۇزەيمىز دەپ، كوز شىعارىپ الۋمەن بىردەي بولماق. سوندىقتان ءسابيت مۇقانوۆ جونىندە دە، ونىمەن ايتىسقان- تارتىسقان تاريحي تۇلعالار جونىندە دە ادال ءارى ءادىل بولۋىمىز كەرەك»، - دەيدى.
ال عالىم، فيلولوگيا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى كۇلاش احمەت: «الاش ازاماتتارىن ۇستاتتى، اتقىزدى» دەپ پىكىر ايتاتىننىڭ بارلىعى دا - مۇقانوۆ مۇراسىنان حابارسىز، دەرەكتەردى بىلمەيتىن جاندار. سولاردىڭ اراسىندا ادەبيەتشى- عالىمدار دا بار. ولار ءسابيت مۇقانوۆ ساياساتتىڭ دۇرمەگىمەن ايتىلىپ كەتكەن كەي پىكىرلەرىنە كەيىن قايتا ورالدى ما، جوق پا، ودان دا حابارسىز. قاراپايىم وقىرماندار ايتسا، كەشىرۋگە بولاتىن جاعداي. ال ونى عالىمدار، جوعارى وقۋ ورىندارىندا ءدارىس بەرىپ جۇرگەن عىلىم كانديداتتارى وزدەرىنىڭ شولاق ويلارىن وقۋشىعا جەتكىزەر بولسا، وندا ۇرپاق ءۇشىن تراگەديا بولار ەدى. بىلە بىلسەڭىز، الاش ازاماتتارىنىڭ ەشقايسىسىن دا ءسابيت مۇقانوۆ كورسەتپەگەن. ەگەر ونى ك گ ب وزىنە شاقىرىپ، سۇراق- جاۋاپ الماسا، قايدان كورسەتەدى؟
1988 -جىلدان باستاپ، الاش ازاماتتارىنىڭ الدى اقتالدى. الاش ازاماتتارىن زەرتتەپ جۇرگەن عالىمداردىڭ ون پايىزى تەرگەۋ ءىسىن قاراعان بولسا، سول تەرگەۋ ىسىندە مۇقانوۆتىڭ اتى اتالعان بولسا، وسى كەزگە دەيىن جاريا بولار ەدى. دەمەك، مۇنداي اقپار جوق. ارحيۆ دەرەگىنە سۇيەنىپ، ءسابيت مۇقانوۆ مىنا ازاماتتى ۇستاپ بەرگەن دەگەن فاكتىنى ايتا المايدى. سەبەبى، مۇقانوۆ ك گ ب- ءنىڭ ەسىگىنىڭ قايدا ەكەنىن بىلمەي كەتكەن ادام. ونىڭ ءوزى دە جازۋشىلار وداعىنان، پارتيا قاتارىنان قۋىلدى. ءسابيت مۇقانوۆ ەشۋاقىتتا ەشكىمنىڭ اتىن اتاپ، «وسىنداي ەدىڭ عوي» دەگەنگە بارماعان.
ەكىنشى ماسەلە - سابەڭە ايتىلاتىن ايىپتاردىڭ ءبىرى، 1932 -جىلى جارىق كورگەن قازاق ادەبيەتى. ول كىتاپ شىققان بويدا تاراتىلماستان، تۇرمەگە قامالدى. الاش ازاماتتارى اقتالعان تۇستا ءسابيت مۇقانوۆتىڭ سول كىتابىن م. اۋەزوۆ اتىنداعى ادەبيەت ينستيتۋتى پايدالاندى. الاش ارىستارىنىڭ شىعارمالارىنىڭ بارلىعىن سول ادەبيەت تاريحىنان الدى. ⅩⅩ عاسىردىڭ باسىنداعى قازاق ادەبيەتىندەگى، تاريحىنداعى زيالىلاردىڭ كەرەمەتى، ارتىقشىلىعى قازاق عىلىمىنا قاتىستى دۇنيەنىڭ ءبارىن ءارقايسىسى جازىپ كەتتى. ⅩⅩ عاسىردىڭ ادەبيەتىن جازعان ادام - ءسابيت مۇقانوۆ. شىعارماشىلىق پورترەتتى ەڭ ءبىرىنشى جاساعان دا - وسى كىسى. احمەت بايتۇرسىن ۇلى، ءمىرجاقىپ دۋلاتوۆ، ءسابيت دونەنتايەۆ، سۇلتانماحمۇت تورايعىروۆ، ماعجان جۇمابايەۆ، عۇمار قاراش، بەرنياز كۇلەيەۆ، جۇسىپبەك ايماۋىتوۆ، مۇحتار اۋەزوۆتىڭ پورترەتىن جاسادى.
ولاردىڭ شىعارماشىلىق پورترەتىن جاساعاندا، ولاردىڭ ءومىربايانى تولىق ەمەس ەدى. مۇنى ەشكىم ايتپايدى. ال ماعجانعا كەلەر بولساق، ول - ءسابيتتىڭ ۇستازى. ەكەۋىنىڭ ءبىر ۇيدە جاتقانى راس. ماعجانعا كومەك قولىن سوزدى. قالاماقى الىپ بەردى. «اباي - اقىلدىڭ اقىنى، ماعجان - اقىننىڭ اقىنى» دەگەن ءسوزدى ەلدىڭ ءبارى ايتادى. بۇل ءسوزدى ايتقان كىم؟ وعان ەشكىم ءمان بەرمەيدى. ول ءسوزدىڭ اۆتورى ءسابيت مۇقانوۆ ەكەنىن ايتقىمىز كەلمەيدى. نەگە؟ ويتكەنى وعان قيمايمىز. الاش ازاماتتارىنىڭ ەشقايسىسىنا «حالىق جاۋى» دەگەن ءسوزدى ايتپاعان ادام»، - دەگەن پىكىردى العا تارتادى.
قازاقتىڭ باتىر ۇلدارىنىڭ ءبىرى باۋىرجان مومىش ۇلى ءوز ەستەلىگىندە: «قايران، سابەڭ! اڭقىلداعان، اۋزىن اشسا، كومەيى كورىنەتىن، اقپەيىل، كەرەمەت تە ادال ازامات، اعاعا ءىنى، ىنىگە اعا، باۋىرمال كىسى ەدى- اۋ. سول العاشقى كەزدەسۋدىڭ وزىندە- اق سابەڭدى سولاي تانىپ، ۇعىپ، ءبىلىپ، وتىز جىل بويى سول پىكىردەن اۋىتقىماي، ادال دوسى، سىيلاس ءىنىسى بولۋعا كۇش سالدىم. سابەڭ اقىلدىلىعىنا قوسا، وتە كىشىپەيىل، رەتتى جەرىندە ءازىل- وسپاقشىل بولاتىن. ول قازاق ادەبيەتىنە ۇلكەن قامقورشى ەدى» دەپ جازعان ەكەن.
ءسابيتتى زەرتتەگەن، ونىڭ كوزىن كورگەن ازاماتتاردىڭ ەشقايسىسى دا جازۋشىعا كۇيە جاعا المايدى. ءتىپتى ونىڭ «جازىقتى» ەكەنىن ايعاقتايتىن ناقتى دەرەكتەر دە جوق. دەمەك، ءسابيت «ساتقىن» دەپ، ءبىرجاقتى پىكىر ايتۋ دۇرىس پا؟ سىنشى قۇلبەك اعامىز ايتقانداي، «ادىلدىكتى قالپىنا كەلتىرۋ - ادىلەتسىزدىككە جول بەرۋ» ەمەس شىعار. نە ايتساق تا، نە جازساق تا، ءادىلىن، تۋراسىن ايتايىقشى...»
گۇلزينا بەكتاس
www.aikyn.kz